Lusthof

2.3. Het gebied in de Vroege Middeleeuwen (periode 450-1050)

2.3.1. Wonen, werken en verkeer op de strandwallen

In Bergen zijn de meeste dorpen op strandwallen ontstaan. Veelal werden de strandwallen in Holland gebruikt voor akkerbouw, waarbij de akkers bovenop de strandwal gelegen waren. 

In 1e instantie zullen deze akkers individueel ontgonnen zijn en een vrij onregelmatig karakter gekend hebben. Van deze akkers is in het landschap niets meer te herkennen, maar archeologen hebben wel sporen van akkerbouw uit de Vroege Middeleeuwen aangetroffen in het gebied. 

Vanaf de Late Middeleeuwen zijn gezamenlijke akkercomplexen aangelegd (zie beschrijving Late Middeleeuwen). Deze akkercomplexen zijn bekend onder de naam “geesten”, maar de naam geest werd in dit gebied ook meer in het algemeen gebruikt voor de hoger gelegen akkergronden. 

Als de strandwallen breed genoeg waren ontstonden op de overgang van de akkers naar het grasland wegen of paden, waaraan boerderijen gebouwd werden. Op de plaats waar de strandwal te smal was werden de boerderijen vaak bovenop de strandwal gebouwd. De akkers lagen hier dan omheen. De  laaggelegen strandvlakte was in gebruik als weide- en hooiland.

De namen van de meeste dorpen in de gemeente Bergen bestonden al omstreeks 800 en werden in het begin van de tiende eeuw genoemd in de Goederenlijst van de Utrechtse kerk. Door de hogere ligging was de strandwal ook de meest geschikte ondergrond om over te reizen. 

Lagergelegen delen hadden over het algemeen veel te lijden van wateroverlast, zeker in de winter. De Herenweg was al vroeg een belangrijke doorgaande route, waarop de naam ook wijst. De heerwegen werden vermoedelijk aangewezen als belangrijk voor de communicatie tussen dorpen, voor de grafelijke bodes, rechters en troepen. Koning Willem II (Koning Willem II was Rooms-koning. Dat houdt in dat hij staatshoofd van het Duitse Rijk was.) voegde hieraan stukjes “Koningsweg” toe die onder andere te vinden zijn bij Schoorl en Alkmaar. 

Bij wegen moet overigens niet gedacht worden aan verharde wegen. Zeker in de Middeleeuwen bestonden de doorgaande wegen veelal uit niet meer dan karrensporen of looppaden over een grasstrook. In natte omstandigheden waren deze wegen daarom niet begaanbaar. 

De strandvlakten die veel lager waren dan de strandwallen zullen gebruikt zijn als gezamenlijke weidegrond voor het vee, dat de mest moest leveren voor het vruchtbaar maken van de zandige akkers. Een bijzonder landschap in dit kader is het mientenlandschap. Dit bestaat uit binnenduingraslanden op de lagere duinen (nollen) grenzend aan de polder. Tussen Egmond aan den Hoef en Bakkum ligt hiervan een goed herkenbaar restant. Het woord mient betekent gemeenschappelijke weidegrond, waarmee het vroegere gebruik ervan wordt aangeduid.

2.3.3. Religie

Aan de Nederlandse kust kwamen de 1e missionarissen naar Nederland vanuit Engeland. Zo ook Adelbertus die in de 8e eeuw in Nederland zendeling was. Hij stierf rond 740 waarna hij in de duinen werd begraven en er een houten kerkje bij zijn graf werd gebouwd. Deze plaats waar na de houten kerk ook een stenen kerk is gebouwd, is bekend als de Adelbertusakker. In 922 behoorde het West-Nederlandse kustgebied tot het Frankische rijk. De kapel van Adelbertus werd in dat jaar door de Westfrankische koning Karel de Eenvoudige geschonken aan graaf Dirk I.  

Wanneer de abdij van Egmond is gesticht is niet bekend. Aangenomen wordt dat dit in het begin van de 10e eeuw plaatsvond. In diezelfde tijd liet graaf Dirk I het lichaam van Adelbertus overbrengen van zijn graf in de duinen naar een nieuw graf bij het klooster. Het bezitten van een klooster was belangrijk voor opkomende vorsten. Zij konden dit als statussymbool goed gebruiken. 
Door schenkingen van de vorst of graaf aan het klooster kon men zien dat de schenker een welvarend bestaan leidde. Bovendien kon hij dan aanspraak maken op de abdij, bijvoorbeeld voor een verblijf.  

Tot de 12e eeuw schonken de graven van Holland gronden aan de abdij. Geschat wordt dat de abdij in de 12e eeuw zo’n 3.000 morgen (= 2550 ha.) in bezit had. Daarmee moet het klooster tot de beperkte groep van grote kloosters in Nederland worden gerekend. Het grondbezit van de abdij lag verspreid tussen Callantsoog en de Maas. Exploitatie van het eigen grondgebied door het klooster was noodzakelijk om de religieuze functie te kunnen vervullen. 

Naarmate het grondgebied van de abdij groeide zullen hiervoor horigen zijn ingezet. In de 11e en het begin van de 12e eeuw was de abdij van Egmond ook het enige centrum voor wetenschap in het graafschap van Holland en bezat de abdij een scriptorium, (Een scriptorium is een schrijfwerkplaats waar boeken, oorkonden en kronieken werden geschreven en bewaard.) 

In 1573 kwam voorlopig een einde aan het bestaan van de abdij van Egmond. De abdij werd verwoest door de Nederlandse troepen, onder leiding van Diederik van Sonoy. Ook in Schoorl was in de Vroege Middeleeuwen al een kerk aanwezig. Deze kerk was het eigendom van de bisschoppen van Utrecht. (In Noord-Kennemerland waren in de Vroege Middeleeuwen in ieder geval 3 soorten kerken. De abdij van Egmond met haar kerk was eigendom van de graven van Holland. De kerken van Petten, Heiloo en Velsen waren moederkerken gesticht onder het klooster van Echternach door Willibrord. En de kerk van Schoorl was direct onderhorig aan de bisschoppen van Utrecht en waren daarmee verplicht tienden af te dragen aan de bisschoppen.)  Ook vanuit het huidige Bergen werd in eerste instantie de kerk in Schoorl bezocht.  

Door de ontginning van het veen daalde het bodemoppervlak. Veen bestaat voor een groot deel uit plantenresten, die niet verteren door de natte omstandigheden (Veen kan slechts bestaan bij een zeer hoogwaterpeil en is te vergelijken met een spons.). Om akkerbouw en veeteelt mogelijk te maken was het noodzakelijk het veen te ontwateren.
Hierdoor kwam zuurstof bij de onverteerde plantenresten, waardoor zij alsnog verteerden en verdwenen, een proces dat we oxidatie noemen. Door het ontwateren nam verder ook de dikte van het veen af, zogenaamde inklinking. 

2.4. De Late Middeleeuwen (periode 1000-1500) 

Op de overgang van de Vroege naar de Late Middeleeuwen deed zich in het kustgebied een ingrijpend fenomeen voor. Door kustafslag en versteiling van het kustprofiel, gezamenlijk met zandverstuivingen werden de huidige duinen opgeworpen en daarmee de huidige kustverdediging. Eerder waren er ook zandverstuivingen geweest, waardoor op de strandwallen de Oude Duinen waren ontstaan. 

De verstuivingen die zich vanaf de 10e eeuw voordeden waren echter grootschaliger en werden vooral vanaf de 12e eeuw catastrofaal voor de bewoners van het gebied. Een deel van het akkerland en sommige dorpen werden door het zand overstoven en men moest daarom naar nieuwe woonplaatsen en akkers zoeken of naar nieuwe bestaansmogelijkheden. Mogelijk is Oudburg, een van de buurschappen die later Bergen gingen vormen, onder het stuivende zand verdwenen. 

De nieuwe duinen waren nauwelijks bruikbaar voor agrarische doeleinden, hoewel deze tot in de 15e eeuw wel gebruikt werden voor beweiding. De graven van Holland claimden de duinen als jachtgebied en verdreven daarmee de dorpelingen met hun vee uit de duinen.

2.4.1. Landbouw 

Op de strandwallen werd in de Late Middeleeuwen ook akkerbouwcomplexen in het gebied aangelegd, de zogenaamde geesten. Geesten zijn lange, ovaalvormige bouwlanden op de strandwallen. Goede voorbeelden hiervan zijn te vinden bij Wimmenum en bij Zanegeest. 

De geesten waren over het algemeen in gezamenlijk bezit van de bewoners van het dorp. Soms was de geest omsloten door een weg, waaraan - indien mogelijk - de boerderijen gebouwd waren. Dergelijke structuren maken geesten vaak tot op de huidige dag herkenbaar. 

Inmiddels zijn de meeste geesten bebouwd met huizen, zoals de geest van Catrijp en die van Oostdorp (een van de nederzettingen waaruit Bergen is ontstaan). De strandvlakten waren in deze tijd, waarin de Jonge Duinen zich vormden drassige gebieden. Bij Egmond liep nog een restgeul van het Oer-IJ. Bovendien lagen ten oosten van Egmond en ten zuiden van Bergen het Berger- en Egmondermeer. 

Door de afdamming van de Rekere in de 13e eeuw en het verdwijnen van de restgeul van het Oer-IJ verlandden het Berger- en het Egmondermeer. In gebieden waar wateroverlast een rol speelde werd vaker een onregelmatige blokverkaveling gebruikt. Ook de Philisteinse en Wimmenummerpolder, die vermoedelijk al voor de drooglegging van het Bergermeer werden verkaveld, kennen ook een dergelijke onregelmatige blokverkaveling. Het is ook mogelijk dat deze verkaveling het gevolg is van een verdeling van de inwoners van het gebied zonder van bovenaf (bijvoorbeeld door de landsheer) opgelegde regels.

De nieuwe duinen boden voor een belangrijk gebied bescherming tegen overstromingen vanuit de zee. Dat de duinen niet in het gehele gebied voldoende bescherming boden, blijkt echter wel uit de aanwezigheid van de Hondsbossche Zeewering. In 1421 werden de duinen hier aanzienlijk verzwakt door de Sint Elizabethsvloed. Hiermee was een zo bedreigende situatie ontstaan – niet 
alleen voor het gebied achter deze duinen, maar voor geheel Holland – dat mannen uit het hele graafschap werden opgeroepen om bij te dragen aan het opwerpen van een zanddijk achter de overgebleven smalle duinenrij. 

Deze zanddijk was de voorloper van de huidige Hondsbossche Zeewering en diende in eerste instantie om de duinen te beschermen tegen ondermijning vanuit het wad (aan de landzijde). Dat de zee hier een grote bedreiging bleef vormen, blijkt wel uit het feit, dat al in 1466 een Slaperdijk achter de Hondsbossche Zeewering werd aangelegd. Deze dijk diende als extra bescherming. Voordat de Hondsbossche Zeewering haar huidige ligging kreeg (in 1792) is de dijk een aantal malen naar het oosten toe verlegd. 

In Egmond-Binnen heeft de abdijkerk lange tijd ook dienst gedaan als parochiekerk. In de loop der tijd werd de combinatie tussen abdij- en parochiekerk steeds moeilijker door de gebedstijden waaraan men zich in de abdij hield. In 1113 werd de Buurkerk gewijd. Behalve kerken werden ook devotiekapellen gebouwd, opgedragen aan een heilige. 

Aan de Kerkedijk en Kapellaan bij Zanegeest is een perceel bekend als Kapellandje. Historische bronnen doen vermoeden dat hier een middeleeuwse “kapel van het Heilig Bloed” heeft gestaan. Gesticht in 1421 werd deze kapel tussen 1572 en 1574 weer verwoest. Helaas heeft archeologisch onderzoek nooit kunnen plaatsvinden. In Wimmenum heeft aan de Banweg een kapel voor St. Cosmas gestaan (later Cosmas en Damianus). Deze kapel werd in 1865 door brand verwoest. De plaats waar de kapel gestaan heeft ligt tegen de duinen aan.

2.5. De Nieuwe Tijd (periode 1500-1813)

2.5.1. Droogmakerijen

Vanaf de 16e eeuw werden in Nederland meren drooggelegd. Het Achtermeer in Alkmaar was daarvan het eerste. Vaak werden de droogleggingen door kooplieden gefinancierd, in eerste instantie Antwerpse kooplieden, maar vanaf de 16e eeuw door Amsterdamse kooplieden. 

Voor de kooplieden was de drooglegging van de meren een vorm van belegging. Het Berger- en het Egmondermeer bestonden in de 16e eeuw uit een gebied van plassen met eilanden Zij vormden een boezem voor het omliggende gebied. (Een boezem is een stelsel van plassen, kanalen, tochten en/of sloten dat zowel van het buitenwater als van het aangrenzende land is afgesloten en dat dient voor tijdelijke waterberging.) 

In 1564 besloot de graaf van Egmond, samen met de heer van Brederode (heer van Bergen), de meren met behulp van poldermolens droog te malen. Er werden ringvaarten rond de meren gegraven waarop de molens het water uit het meer konden lozen.

Waar mogelijk werd de grond die werd uitgegraven uit de ringvaart gebruikt om er een ringdijk mee aan te leggen. Voor een deel van de ringvaart van het Egmondermeer werden overigens geulen van het oude Oer-IJ vergraven. 

De zuidelijke ringvaart van de Bergermeer was tegelijkertijd de noordelijke ringvaart van de Egmondermeer. Doordat een groot deel van het Egmondermeer eigenlijk geen meer was, maar zeer drassig land, werd niet rond het gehele meer een ringvaart gegraven. 

De eilanden, die al voor de droogmaking boven het water uitstaken, zijn nog altijd te herkennen aan de afwijkende verkaveling. Ook de Zuidermeer en de Sammerspolder ten zuiden van de Egmondermeer zijn droogmakerijen die in de zestiende eeuw werden drooggelegd. Deze droogmakerijen liggen in het gebied van de restgeulen van het Oer-IJ.  

Hoewel water wellicht in de strikte zin van het woord niet als delfstof kan worden gezien, was het duinwater belangrijk voor de ontwikkeling van een aantal activiteiten in het gebied. Het water uit de duinen staat nu bekend om de goede kwaliteit. 

In de 16e eeuw was dat niet anders. Duinrellen voerden het water uit de duinen naar de strandvlaktes. Dit water werd voor diverse doeleinden gebruikt. Zo werden langs de duinrellen papiermolens en wasserijen gevestigd. Tevens werd het duinwater door de bierbrouwerijen in Alkmaar gebruikt. 

Een andere delfstof in het gebied is klei. Achter de Hondsbossche Zeewering is klei gewonnen voor het aanleggen en verstevigen van de dijk. Het natuurgebied De Putten herinnert hier nog aan. Bij de Abtskolk aan de Schoorlse Zeedijk is een lager gelegen perceel te herkennen. Dit perceel staat bekend als ‘Verdolven End’ en werd eveneens gebruikt voor de winning van klei, waarschijnlijk voor de Schoorlse Zeedijk. 

2.5.3. Agrarische sector 

In de 16e eeuw was er een bloeiperiode voor de agrarische sector. In die tijd ontwikkelde zich de stolp als nieuw boerderijtype. De stolp bood een efficiënte manier om woning, stal en oogstberging te combineren. De constructieve kern van het gebouw is het ‘vierkant’, een kubusvormige stellage van houten palen en balken. Op dit vierkant rust het piramidevormige dak. 

Naast de rijke boeren die een stolp konden (laten) bouwen, waren er in het gebied ook veel keuterboertjes, die een ‘krocht’, een klein stukje land, bewerkten naast de bezigheden als visser, schipper of werkman. Zij hadden veel kleinere landarbeiderswoningen. De eerste bloembollen kwamen in de 16e eeuw naar Nederland. Men ontdekte al snel dat het milde klimaat en de zandige grond van Kennemerland uitermate geschikt waren voor de teelt van bloembollen. Het hart van de bloembollenteelt lag in Zuid-Holland en het aangrenzende Zuid-Kennemerland. In de loop der tijd is het areaal bollenland echter uitgebreid.  

In Bergen werden vanaf het 2e kwart van de 19e eeuw bollen geteeld, tegelijkertijd met het telen van tuinbouwproducten. De teelt van de bollen is sterk veranderd en heeft een industrieel karakter gekregen. De oude bollenschuren zijn vrijwel allemaal vervangen door moderne grootschalige landbouwschuren. 

De hoeveelheid gewasbeschermingsmiddelen maakt de teelt niet geliefd en het diepploegen betekent een bedreiging voor eventuele archeologische resten in de bodem. Maar ook de bollenteelt is een stukje cultureel erfgoed. 

Na de Franse overheersing kwam in 1813 stadhouder Willem V terug in Nederland en werd hij koning Willem I. Deze koning wilde handel en industrie bevorderen. Het is dan ook niet vreemd dat in het begin van de 19e eeuw het Noordhollands Kanaal werd aangelegd (1819-1825).

Dit kanaal moest de bereikbaarheid van de Amsterdamse haven per zeeschip bevorderen. Door de ligging van de zandbank Pampus voor de monding van het IJ was het bereiken van de haven via de Zuiderzee namelijk een riskante onderneming. Tevens werd door het kanaal een directe verbinding tussen de hoofdstad en de marinehaven gerealiseerd. 

Het kanaal verloor zijn betekenis door de aanleg van het Noordzeekanaal (1876). Ook lokaal werden in deze tijd veel initiatieven ondernomen om tot een verbetering van de bereikbaarheid en communicatie te komen, zoals de verharding van veel bestaande wegen en de aanleg van nieuwe wegen. 

In de Nieuwste Tijd werden ook diverse activiteiten in de duinen begonnen. De kust werd in deze tijd niet meer alleen geassocieerd met visserij en bedreiging, maar ook recreatie werd belangrijk. 

2.6. Akkerbouw en beplanting in de duinen

In de 2e helft van de achttiende eeuw werd de graanprijs erg hoog, waarmee het brood dat tot die tijd als hoofdbestanddeel van het voedsel van de Nederlandse bevolking diende, te duur werd voor de armere bevolking. Het brood werd daarom vervangen door de aardappel. Deze bleek uitstekend te gedijen op de schrale duingrond. 

De hoge opbrengst per oppervlakte-eenheid en het feit dat de duinaardappels minder vatbaar bleken voor de aardappelziekte dan de aardappels van de andere zandgronden, droegen ertoe bij dat in de duinen veel duinlandjes ontstonden. (Deze gewasziekte kwam ongeveer halverwege de negentiende eeuw op.) De vochtige duinvalleien werden gebruikt voor de aardappelteelt en deze gingen hiermee dan ook op de schop.  

De eerste duinlandjes achter ’t Woud stammen uit de late 18e eeuw en die in Schoorl uit de vroege 19e eeuw. In het midden van de 19e eeuw kwam de teelt op de duinlandjes goed op gang. De duinen met de duinlandjes word wel aangeduid met de term ‘zeedorpenlandschap’. Bij Egmond in de Egmonder- en Wimmenummerduinen ligt het grootste aaneengesloten zeedorpenlandschap van Noord-Holland. De duinlandjes kenmerken zich door een soort walletjes rond de akkers. Nu zijn veel van de duinlandjes nog als volkstuinen in gebruik. 

De helmplant werd in de zestiende eeuw in de duinen geïntroduceerd. Vanaf de zeventiende eeuw kreeg de aanplant van helmgras een impuls door een subsidiestelsel van de Staten van Holland. 

Tegelijkertijd werd ook het uitroeien van de konijnen in de duinen gestimuleerd. De konijnen waren voor die tijd gefokt in de duinen voor de jacht van de graaf of de heer van het gebied. Na 1900 werden door Staatsbosbeheer en de Dienst Domeinen op grote schaal naaldbomen aangeplant in de duinen. 

In de natte valleien werden elzen- en berkenbossen aangeplant. De aanplant van bomen was met name bedoeld voor de houtexploitatie en de recreatie.

2.6.3. Gezonde zeelucht, sanatoria en recreatie

n de 2e helft van de 19e eeuw werden in de duinen in Nederland diverse sanatoria en ziekenhuizen opgericht. Het gezonde klimaat en de mooie natuur werden gebruikt om de geestelijke en lichamelijke gezondheid van mensen te verbeteren. Ook werden kolonie-huizen opgericht: vakantie- en rusthuizen voor kinderen (bleek-neusjes) uit oudere stadswijken.

Bij Bergen aan Zee liggen diverse koloniehuizen, zoals ‘Jong Nederland’, waarbij een bijzondere lighal werd gebouwd in een ronde vorm en het koloniehuis ‘Het Zeehuis’, dat inmiddels door het NIVON wordt gebruikt als pension. Ook in Egmond aan Zee is nog een koloniehuis bewaard gebleven Zwartendijk. De laatste heeft later heeft gediend als gemeentehuis voor de gemeente Egmond. 

Behalve voor de gezondheid werd aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw de zee en het strand ook ontdekt als recreatiegebied. Er kwam meer vrije tijd voor de mensen (in eerste instantie de rijke bovenlaag van de bevolking). De aanleg van spoor- en tramlijnen naar het strand verbeterden bovendien de bereikbaarheid van deze gebieden. 

In de duinen, langs het strand, maar ook in de binnenduinrand werden voor de toeristen hotels en pensions gebouwd. De opkomst van het toerisme bracht in grote delen van de huidige gemeente Bergen een omslag van een agrarisch gebied met weinig extra voorzieningen naar een gebied dat voor een belangrijk deel gericht is op toerisme en recreatie. 

Bijzonder is natuurlijk het stichten van Bergen aan Zee in het begin van de 20e eeuw. In eerste instantie naast toeristische ook bedoeld als een agrarische stichting. De opbrengsten uit de eerste agrarische experimenten waren echter niet voldoende, zodat de agrarische doelstelling uiteindelijk verdween en Bergen aan Zee een echte badplaats werd. 

Vijftig jaar eerder werd in Egmond aan Zee, dat al veel langer bestond, ook de eerste badgast ontvangen, waarmee een proces werd ingezet dat de vissersplaats in een badplaats wijzigde.

2.6.4. Religie

Tussen 1934 en 1955 werd bij de resten van de fundamenten van de oude abdij opnieuw een klooster opgericht. Het gebouw is ontworpen door A.J. Kropholler en T. van Seumeren en is een mooi voorbeeld van de bouwstijl van de Delftse School. 

Naast de abdij kent Egmond nog 2 kloosters, te weten het Liobaklooster te Rinnegom gesticht in 1935 en het Karmelieterklooster te Egmond aan den Hoef gesticht in 1931. 

In Bergen is het huis van de Ursulinen aan de Nesdijk van belang. Moderne kerken werden ook gebouwd in het gebied. Te denken is aan het Vredeskerkje in Bergen aan Zee, dat in 1918 werd gebouwd en de Petrus en Pauluskerk in Bergen.

2.6.7. Bouwkunst in Bergen

Tegen het einde van de 19e eeuw oefende de landelijke omgeving vlak bij de duinen en de kust steeds meer aantrekkingskracht uit op renteniers, kunstenaars en forensen die zich in het kustgebied vestigden, met name in Bergen. De aanleg van de badplaats Bergen aan Zee was een stimulans voor de toerist om dit gebied te bezoeken.  

De van oorsprong landelijke kernen werden eind 19e eeuw uitgebreid met bebouwing om de nieuwe bewoners te huisvesten. Het waren veelal luxe panden, verzameld in villaparken en andere woonwijken. 

De villa’s uit de eerste helft van de 20e eeuw kenmerkten zich vooral door hun landelijke uitstraling: bakstenen gebouwen met puntdaken. Geregeld werd gebruik gemaakt van houten beschot. Zowel landelijk bekende, als lokaal beroemde architecten tekenden voor de ontwerpen in opdracht van eveneens minder of meer beroemde kunstenaars, schrijvers en andere opdrachtgevers. Hier en daar zijn villa’s met een meer horizontaal karakter gebouwd, variërend van een F.L. Wright-achtige stijl tot artefacten in de sfeer van het Nieuwe Bouwen.

Een bijzondere categorie villa’s was de Amsterdamse Schoolarchitectuur, die met name in Park Meerwijk te vinden is. Bakstenen muurwerk, forse houten kozijnen en rieten kappen in expressieve vormen zijn de belangrijkste herkenningspunten. In baksteen uitgevoerde, fantasierijke details accentueren (hoofd)toegangen en raampartijen. Belangrijke architec-ten zoals J.F. Staal, M. Kropholler en P. Kramer om de bekendste te noemen, bouwden in Meerwijk. 

Kwam het stedenbouwkundige patroon van Park Meerwijk in één ontwerp tot stand (1917-1918), de losstaande monumentale bebouwing werd ingevuld door verschillende architecten en kent dan ook een grote variatie. 

Anders is het bij Tuindorp Oostbuurt (1922-1930). Hier werden het stedenbouwkundig patroon en de kleinschalige, geschakelde bebouwing als samenhangend ontwerp opgevat. Latere toevoegingen volgden het oorspronkelijke ontwerp in typologie en karakteristiek. Niet alleen qua opzet, maar ook qua doelgroep verschillen de beide woonwijken. Overeenkomstig echter, is het grote belang en de zorgvuldige manier waarop het groen in beide woonwijkjes is toegepast.  

3.1. De binnenduinrand: huis en tuin 

De overgang van de jonge duinen naar de polders erachter noemen we de binnenduinrand. In deze rand zijn veel dorpen te vinden en de oudste doorgaande weg van noord naar zuid loopt hierlangs. 

De ondergrond van de binnenduinrand bestaat uit strandwallen en vergraven jonge duinen. In deze binnenduinrand liggen de ´huizen´ van de Lusthof Bergen, maar ook de directe tuin rond de huizen. In deze tuin zijn diverse activiteiten ontplooid die de lusthof mede hebben gevormd en in het onderstaande zullen worden besproken.

Bovendien schreven de monniken in de eerste tijd de kronieken van de Hollandse graven. Pas in de loop van de 11e eeuw nam de graaf van Holland zelf kroniekschrijvers in zijn staf op.   

In de loop van de 12e eeuw nam het belang van de abdij af. Zoals reeds genoemd werd in die eeuw de abdij in Rijnsburg gesticht. Bovendien waren er de Gregoriaanse hervormingen, waaronder in 1140 de abdij werd overgedragen van de graven van Holland aan het pauselijk gezag in Rome. (Onder deze hervormingen vond men het bestaan van een “eigenklooster” van een wereldlijke machthebber onverenigbaar met de vrije uitoefening van de godsdienst. De graaf van Holland koos ervoor om onderweg op zijn kruistocht naar Jeruzalem de abdij direct onder de invloed van de paus te brengen. Op die manier werd de abdij onttrokken aan de macht van de bisschop van Utrecht, die naast zijn rol als kerkelijk leider ook een belangrijke wereldlijke macht bezat en vaak in conflict met de graaf verkeerde over grondeigendommen.)

Ook na 1140 bleven de graven nauw betrokken bij de abdij. Zoals hierboven reeds beschreven werd nog in 1203 een lid van de grafelijke familie in de abdijkerk begraven. Geleidelijk ontstond echter een verwijdering tussen de graven en de abdij. Het meest pregnant wordt dit duidelijk door het feit dat na het midden van de15e eeuw nog uitsluitend jongere zonen uit de adellijke geslachten een onderkomen in de abdij vinden. 

De grote exclusiviteit leidde tot een teruggang in het aantal monniken, wat het verval aankondigde. Ook de voortdurende strijd om de wereldlijke belangen die door de heren Van Egmond werden behartigd, maar ook door het werden aangevallen tijdens de 14e en het begin van de 15e eeuw, droegen bij aan het verval. Overigens was het verval van de abdij niet aan het uiterlijk van de abdij af te lezen. Qua uiterlijk aanzien en welvaart kende de abdij namelijk zijn hoogste bloei in de zestiende eeuw. 

De abdij in de maatschappij

Behalve een religieuze functie hadden kloosters in de Middeleeuwen ook vaak heel praktische functies. Eerder in dit stuk is al beschreven dat de abdij met het scriptorium een belangrijke functie had in het schrijven van kronieken en als wetenschappelijk centrum. 

Bovendien was de abdij van Egmond betrokken bij ontginningen in het veengebied van een deel van Noord-Holland en bij de aanleg van dijken. De abdij had veel grond uit schenkingen ontvangen en ontgon deze gronden, waarbij zowel monniken werden ingezet als horigen van de abdij. De monniken waren ook betrokken bij de aanleg van de eerste dijken in Noord-Holland, zoals de Hoge Dijk bij Egmond aan den Hoef. Ook waren de monniken bij de aanleg van de Zanddijk betrokken, waarvan de resten in de gemeente Castricum liggen. 

De dijk had overigens niet de gewenste uitwerking, omdat het het water dat via het IJ naar het noorden stuwde tegenhield, maar daarbij voor de bewoners van Castricum (ten zuiden van de dijk) wateroverlast veroorzaakte. Hetzelfde gebeurde voor de bewoners van Egmond als het water via het noorden – het Rekere – naar het zuiden kwam en daarbij ook tegen de Zanddijk bleef staan. 

3.1.2 Het huis Egmond aan den Hoef

In 1129 was de abt Wouter van Gent bestuurder van de abdij geworden. De abdij had toen al een grote bloei meegemaakt en de abt stelde een reorganisatie van het klooster voor. Het zou voor het geestelijke leven van de monniken beter zijn om het beheer van de abdijgoederen door een rentmeester of voogd te laten uitvoeren. Aangezien de abdij door de graven van Holland was 
gesticht, zou volgens het oude eigenkerkenrecht de graaf heer en voogd van de abdij zijn.  

Net als de koningen in de 10e eeuw een deel van hun taken overdroegen aan de graven vanwege de toegenomen omvang van hun gebied en de taken, besloten ook de graven van Holland het rentmeesterschap van de abdij over te dragen aan een ambtenaar (Deze ambtenaar is ook wel subadvocatus of ondervoogd genoemd.). 

De familie Van Egmond kreeg van de graaf de taak om als rentmeesters voor de abdij te zorgen. Om voor een dergelijke taak in aanmerking te komen moet het geslacht Van Egmond voor die tijd al een aanzienlijke familie geweest zijn. 

De abdij lag in het grensgebied tussen Holland en West-Friesland. Het was de graven van Holland in de 12e eeuw nog niet gelukt de West-Friezen aan hun gezag te onderwerpen en de West-Friezen vielen Kennemerland bij tijd en wijle plunderend binnen (Ook vanuit Kennemerland werden overigens verwoestende plundertochten naar West-Friesland uitgevoerd.). Een van de taken van de rentmeester was dan ook de abdij en de daarbij behorende goederen te beschermen tegen plunderingen van de West-Friezen. 

De familie Van Egmond heeft van het begin af geprobeerd omhoog te klimmen op de maatschappelijke ladder. De Van Egmonds probeerden zich dan ook te verrijken door loyaliteit aan de graaf van Holland, door het sluiten van goede huwelijken of ten koste van de abdij. De abdij probeerde op haar beurt los te komen van de heren van Egmond. De geschiedenis van de abdij en de rentmeesters is dan ook een geschiedenis van onderlinge strijd (Ook op de Cultuurhistorische Waardenkaart zijn geen vindplaatsen aangegeven die deze veronderstelling ondersteunen.)

De eerste heren Van Egmond bewoonden vermoedelijk een welvarende boerderij op een groot stuk land. Over de plaats van deze boerderij bestaat geen zekerheid, hoewel verondersteld wordt dat deze dicht in de buurt van de huidige Slotruïne gelegen heeft (Deze belening kan in verband worden gebracht met de aanleg van de Hogedijk, die in de tijd van abt Wiboldus (1130-1161) zou zijn aangelegd. Met de dijk werd een groot gebied aan de binnenduinrand tegen het water beschermd. In dit gebied lag ook de hoeve waar Wouter vermoedelijk zijn kasteel bouwde. Door gebrek aan verslagen van de opgraving is veel kennis verloren gegaan over het kasteel en zijn voorgangers.). 

In ieder geval werd deze eerdere woonplaats van de familie Van Egmond verwoest tijdens de Loonse oorlog. In deze oorlog werd gevochten over de opvolging van graaf Dirk VII van Holland. De ene partij werd gevormd door Ada, de dochter van Dirk VII, en haar echtgenoot de graaf van Loon en de andere door de oom van Ada, Willem van Oost-Friesland. Wouter I, de heer van Egmond, koos de zijde van Willem en zij wonnen de strijd. De graaf van Loon viel vervolgens echter een aantal keren Holland binnen, waarbij in 1203 onder andere het huis van Wouter I werd verwoest.  

In 1206 begon Wouter I aan de bouw van het Slot op den Hoef. Mogelijk werd het slot gebouwd op het land waarmee Berwout II (een voorvader van Wouter I) werd beleend. Hij werd namelijk door de abdij beleend met een hoeve en zes huizen24. Of het Slot ook daadwerkelijk op die hoeve werd gebouwd blijft onduidelijk.

Ook over de bouw van het slot en de verschillende fasen daarin is veel onduidelijkheid. Het rondeel is het oudste deel van het slot waarvan de funderingen nog behouden zijn. Dit zal in het begin van de 13e eeuw zijn gebouwd. Het heeft een onregelmatige ronde vorm. Er is verondersteld dat deze onregelmatige vorm te verklaren zou zijn uit het feit dat er eerder een motte-kasteel gestaan zou hebben (Dit is een kasteel op een motte, een opgeworpen heuvel, die door de hogere ligging beter verdedigbaar was. Deze 
mottes werden later geëgaliseerd, waarna er een stenen muur omheen werd gebouwd.). 

Of er een motte heeft gelegen en wanneer deze gebouwd is, is niet duidelijk. In ieder geval dateren de oudste scherven uit het begin van de 13e eeuw, zodat eerdere bewoning niet bewezen is.  

Willem II van Egmond breidde de heerlijkheid Egmond uit met verschillende lenen, vooral doordat hij in goede gunst bij graaf Floris V van Holland stond. Het lijkt waarschijnlijk dat de rechthoekige delen van het slot tijdens zijn regeerperiode (vanaf 1242) zijn gebouwd. Het complex bestreek na de bouw van dit deel van het slot ruim 3 maal de omvang van het Muiderslot. Ook na de 
regeerperiode van Willem II van Egmond bleef de macht en het aanzien van de heren van Egmond groeien en daarmee de financiële middelen. 

Dorp Egmond aan den Hoef

Rondom het Slot van de heren Van Egmond ontstond in de loop der eeuwen bebouwing langs de Herenweg. Deze bebouwing bestond uit de huizen van landarbeiders. Veel van de landarbeiders waren horigen van de abdij of van de heren van Egmond. Behalve het Slot werd ook het eromheen gelegen dorp in 1573 verwoest. In de 17e eeuw werd het dorp meer oostelijk herbouwd, langs de Slotweg. 

Na het verlengen van de Hoevervaart met de Nieuwe Vaart of Mallegat werd het dorp ook in westelijke richting uitgebreid. Er vond bebouwing plaats tussen de Herenweg en de Schoolstraat. Net als in Egmond-Binnen vestigden zich ook in Egmond aan den Hoef rijke kooplieden, onder wie Isaac Lemaire, één van de oprichters van de VOC. 

Deze rijke kooplieden lieten herenhuizen langs de Herenweg bouwen. In de 18e eeuw trad verval van herenhuizen op en werden deze ten dele gesloopt. Halverwege de 19e eeuw was Egmond aan den Hoef, evenals Egmond-Binnen en de buurschappen Rinnegom en Wimmenum, een agrarisch dorp. 

De belangrijkste gewassen die er geteeld werden waren tarwe, aardappelen en peulvruchten. Na 1900 vond een geleidelijke wijziging in het grondgebruik plaats. Op de zogenaamde geestgronden op de strandwallen en afgegraven duingronden maakte de akkerbouw grotendeels plaats voor lucratievere bloembollenteelt. Langs de Herenweg is nog een grote bakstenen bollenschuur uit de jaren 30 van de 20e eeuw bewaard gebleven.

In de bij het dorpsgezicht behorende beschrijving worden de kenmerken ervan als volgt omschreven:
‘Bij de begrenzing van het beschermde dorpsgezicht is uitgegaan van die dorpsbebouwing, welke nog een relatie heeft met de slotruïne en waarin derhalve de agrarische, de ambachtelijke en de woonbestemming het karakter bepalen. Hierin is behalve de bebouwing langs de Slotweg en de Weg naar de Oude Veert het gerestaureerde 17e-eeuwse complex Slotweg 13-17, de Schoolstraat met daarin enkele monumenten, alsmede het markante 17e-eeuwse hoekpand Schoolstraat 31 van belang. Kenmerkend voor het dorpsbeeld is voorts het geboomte rondom de kerk en kasteelruïne, de bomenrij langs de Slotweg en de vele open terreinen tussen de bebouwing, welke voor agrarische doeleinden worden gebruikt. Een opmerkelijk aspect is het silhouet, waarmee het dorp zich presenteert, gezien vanaf de Hoeverweg uit de richting Alkmaar. Het is daarom van belang dat het tussen de Hoeverweg en de Hoevervaart gelegen weiland in het te ontwerpen stedenbouwkundig plan als open ruimte gehandhaafd blijft. Derhalve is dit weiland over een lengte van circa 150 meter in het beschermde dorpsgezicht opgenomen. Om dezelfde reden is het gebied ten noorden van de kerk en de kasteelruïne tot aan de Prinses Beatrixlaan opgenomen.

3.1.3. Het ‘huis’ Schoorl, lint van Aagtdorp tot Camperduin

De geschiedenis van Schoorl is een geheel andere dan die van Egmond. De geschiedenis van Schoorl kenmerkt zich voornamelijk door armoede. Pas vanaf het begin van de 20e eeuw, toen de toeristen naar het strand en de duinen kwamen, werden de economische omstandigheden beter voor dit deel van Bergen. Van 1812 tot 1834 was Groet een eigen heerlijkheid naast de heerlijkheid Schoorl. Ook Groet was een dorp waar de armoede nijpend was tot het begin van de 20e eeuw. In 1834 werd het onderdeel van de gemeente Schoorl.

Religie

In de 10e eeuw wordt Schoorl voor het eerst genoemd en geschreven als Scoronlo. Deze naam komt voor in het register van kerkgoederen van het bisdom van Utrecht. De parochie van Schoorl behoorde dan ook tot het bisdom van Utrecht. 

De kerk stond daarmee onder direct toezicht van de Domproost, totdat bisschop Koenraad de kerk van Schoorl in 1094 aan het Utrechtse kapittel van Sint Jan gaf. Dat de kerk onder direct toezicht van het Utrechtse bisdom en later van het kapittel van Sint Jan stond, hield in dat er vanuit de Schoorlse parochie tienden moesten worden afgedragen aan de kerk in Utrecht. 

Een 10e deel van de opbrengsten van diverse goederen moest daarmee worden overgedragen aan die kerk. De Schoorlse kerk was gewijd aan de heiligen Johannes Baptista (Johannes de Doper) en Wilgefortis en was in 1050 gesticht door bisschop Bernulphus.  

Onder de huidige kerk aan de Duinweg, die in 1783 is gebouwd, liggen de resten van eerdere kerken en van begravingen in en rond de kerk. De oudste voorganger van het huidige kerkgebouw is de eerste kerk in het gebied geweest.

 In 1094 waren vanuit Schoorl al 4 kapellen gesticht in de omgeving. Deze kapellen stonden in Bergen, Zuid-Scharwoude, Noord-Scharwoude en Oudkarspel. De laatste 3 waren nederzettingen in het veen (gelegen in de huidige gemeente Langedijk), die vanuit Schoorl ontgonnen waren. Het veen werd vanaf de late 9e eeuw ontgonnen. Het was door diverse omstandigheden mogelijk de veengebieden te bewonen (Eerder was dit niet mogelijk omdat het veen te vergelijken is met een spons en er vrij droge omstandigheden en gezamenlijke inzet in het graven van sloten nodig zijn om het veen bewoonbaar en voor landbouw geschikt te maken.) . 

De bevolking in Kennemerland groeide bovendien sterk, waardoor nieuwe gebieden voor landbouw noodzakelijk waren om overbevolking te voorkomen. Dat men de verkaveling vanuit Schoorl naar deze dorpen heeft doorgetrokken wijst erop, dat de bewoners uit Schoorl die het veen ontgonnen dit konden voortzetten zonder op een andere ontginning te stuiten. 
De naam Scharwoude is afgeleid van Scorlewalt, wat broekbos van Schoorl betekent. Vanuit de duinen gezien werd het gebied aan de andere zijde van de Rekere met deze naam aangeduid. De benaming duidt op een relatie tussen Schoorl en het gebied aan de andere zijde van de Rekere. Aan het einde van de 11e eeuw waren deze ontginningen voltooid en was er een kapel gesticht.

Groet hoorde kerkelijk tot het begin van de 15e eeuw onder (Petten  Hargen en Camp, beide vanuit Schoorl gezien, voorbij Groet gelegen, behoorden kerkelijk onder Schoorl.). Het witte kerkje in Groet ligt verhoogd op een soort plein. Al in de 15e eeuw stond hier een kerk, maar de eerste steen voor het huidige gebouw werd in 1575 gelegd. 

Onder de huidige kerk liggen mogelijk de resten van het eerdere kerkgebouw en van graven. Sinds de 16e eeuw is het een en ander veranderd aan het kerkje. In 1750 werd bijvoorbeeld nog melding gemaakt van fraaie gebrandschilderde ramen, die nu verdwenen zijn. In 1738 werd de noordzijde van de kerk ingrijpend vernieuwd en in 1830 stortte het koor in tijdens een storm. 

In 1948 werd het kerkje geheel gerestaureerd. Het kerkje is opgetrokken uit baksteen, dat witgepleisterd is. Het heeft een houten spitstorentje boven de tuitgevelvormige voorgevel. 

Schoorl met de gehuchten Aagtdorp, Buitenduin, Bregtdorp, Catrijp, Hargen en Kamp. Tot 1834 bleef Groet een eigen rechtsgebied.

‘Als kralen aan een snoer liggen achtereenvolgens (de oude kernen van) Aagtdorp, Schoorl, Bregtdorp, Catrijp, Groet, Hargen en Camperduin aan de over de strandwal lopende wegen. Bij Groet en met name bij Schoorl zijn inmiddels op grote schaal uitbreidingen in de richting van de strandvlakte gerealiseerd. De bebouwing van de dorpen op de strandwal is, met name in Schoorl, Aagtdorp en Bregtdorp niet aaneengesloten. Binnen de dorpen zijn als het ware stukken van het [natuurlijke] landschap aanwezig. Deze ruimten binnen de dorpen liggen tegen de duinrand en variëren van klein (Bregtdorp) tot tamelijk groot (De Nollen in Schoorl).

Citaat uit: De strandwal van Schoorl en Groet, Landschapsonderzoek Noord-Holland, 1986.

De oudste nu bekende sporen van bewoning van dit gebied zijn bij Schoorl gevonden29. Het betreft bewoningssporen die mogelijk uit de Bronstijd stammen (2000 tot 800 voor Christus) en aan de Laanweg tegen de oude dorpskern aan gevonden zijn.

De nieuwe geconcentreerde bebouwing sloot niet direct aan op de dorpskern, maar begon na wat fragmentarische bebouwing op enige honderden meters oostwaarts, vanaf de Gorterweg.  

Na 1945 werd Schoorl met forse wijken uitgebreid en werd ook gebouwd tussen de oude kern en de Gorterweg. De nieuwbouw was overigens niet alleen bedoeld voor het toerisme maar ook voor renteniers, kunstenaars en forensen. Doordat de strandwal bij Schoorl breed is, kon op de hogere zandige gronden vrij ver naar het oosten toe worden uitgebreid. 

De oude kern in de vorm van een lintbebouwing is door de wijzigingen rond het dorp gedurende de 20e eeuw van karakter veranderd. Niet langer is er achter de lintbebouwing het open landschap te zien. Deze doorzichten zijn verdwenen door de nieuwbouwwijken. Het opvallende open gebied middenin Schoorl geeft het dorp echter een niet zo grote indruk. 

Het driehoekige stuk tussen de Heereweg, Laanweg en Voorweg, waarvan de ontstaansgeschiedenis teruggaat op middeleeuwse zandverstuivingen, is slechts incidenteel bebouwd, voornamelijk aan de noordzijde. Het gebied is opgehouden door de eigenaar: de Jelgersma-van der Hoop-stichting.

Een andere belangrijke karakteristiek van de dorpen, met uitzondering van Camperduin, is het groene karakter. De meeste straten hebben in plaats van trottoirs grasbermen wat tot een bijzondere uitstraling van de straten leidt. Dit geeft het dorpse karakter van het lint weer. Behalve het ontbreken van trottoirs is er ook veel ander publiek- en particulier groen dat bijdraagt aan het groene karakter van de dorpen.  

Landschapsbeeld en bebouwingskarakteristiek

Het landschapsbeeld van het lint wordt in belangrijke mate bepaald door beslotenheid van de hogere gronden. De ruimten worden in de binnenduinrand begrensd door beplanting, bebouwing of grote hoogteverschillen. Waar geen begrenzing te vinden is, is de dalende overgang van strandwal naar poldergebied ruimtelijk te ervaren.

Een document uit 1550 maakt melding van de ambachten in Schoorl halverwege de 16e eeuw: een brouwer, 2 pelsers (bontwerkers), 4 smeden, 3 wielmakers, 2 kuipers en wollen- en linnenwerkers, vollers, 2 droogscheerders, een olieslager, 2 bakkers, 2 schoenmakers en 5 snijders. Ondanks de aanwezigheid van enige nijverheid in de vorm van papierindustrie, een houtzaagmolen met schuitenmakershelling, een korenmolen, een poldermolen, wagenmakerijen en een smidse was voor de bevolking geen rijk bestaan weggelegd.

In de loop van de 18e eeuw werden de brouwerijen vervangen door bierstekerijen, en verdwenen de houtzaagmolen met scheepshelling en de papierindustrie. Vermoedelijk lag Schoorl te ver buiten de economische kern van Nederland en was het te moeilijk bereikbaar om de nijverheid levend te houden.  

Door het gemis aan nijverheid bleef men aangewezen op agrarische bedrijven. Toepassing van kunstmest in de 19e eeuw leidden tot meer ontwikkeling in de landbouw. De magere grond bleef echter tot kleinere resultaten leiden dan in de rest van Kennemerland. Bovendien was er geen tuinbouw in Schoorl. Zelfs de hoge kaasprijzen tussen 1829 en 1885 leidden wel tot meer veehouderij, maar niet tot meer inkomsten voor de Schoorlaars. De armoede was zo nijpend dat in de 19e eeuw zelfs landelijk of regionaal gehouden collecten niet in Schoorl werden gehouden.  

Het winnen van zand uit de duinen bleef wel lange tijd een onderdeel van de Schoorlse economie. Vooral in Hargen was de zandmennerij belangrijk. Hiervandaan werd zilverzand (uit de duinen) vervoerd naar elders. Al sinds 1597 hadden de schout en schepenen van Schoorl en Groet het recht om zand uit de voorduinen te halen. Behalve bij Hargen werd echter ook op andere plaatsen zand gewonnen, zoals bij ‘De Oorsprong’.  

Een andere belangrijke economische functie in Schoorl werd aan het einde van de 19e eeuw opgericht door de burgemeester. Om de armoede enigszins het hoofd te bieden stichtte burgemeester A.J. Peeck van Schoorl de boomkwekerij Duinbosch, een boomkwekerij met een oppervlakte van ongeveer 20 hectare. Het bedrijf had tussen 1890 en 1930 internationale faam en er werkten 40 mannen uit Schoorl en Groet. 

Een belangrijk gedeelte van de bebossing van Texel bestaat uit dennen afkomstig uit Duinbosch. De gronden van het bedrijf lagen verspreid over het gehele grondgebied van Schoorl. Eind negentiende eeuw drong dezelfde burgemeester aan op het aanplanten van dennen, eiken en wilgen in de duinen in het kader van werkverschaffing.

De opkomst van het toerisme brengt verandering

Begin 20e eeuw kwamen de eerste toeristen naar Schoorl (Eerder waren wel gasten naar Schoorl gekomen, maar die kwamen voor religieuze feestdagen.). 

Het waren enkelingen, maar de schoonheid van de omgeving werd ontdekt. Het in 29 augustus 1913 geopende baanvak Alkmaar – Schoorl van de stoomtram zette aan tot een uitbreiding van de stroom toeristen. De recreatie bracht welvaart in het dorp al nam het gastenbezoek pas na 1926 in betekenis toe, waarna het bezoekersaantal gestadig groeide. 

De laatste decennia neemt het aantal bezoekers weer af, zoals aan de gehele kust van Nederland. Zoals hierboven al opgemerkt leidde de recreatie in Schoorl tot een toegenomen bouwactiviteit. Opvallend is overigens dat in Schoorl zich geen badplaats ontwikkelde.

3.1.4. Het ‘huis’ Bergen, heerlijkheid op de haakwallen

Net als in Egmond en Schoorl bestaat de ondergrond van Bergen uit strandwallen. In Bergen liggen de strandwallen echter haaks op de normale noord-zuid richting. Deze strandwallen zijn zo gevormd door de afwijkende stroming die er was als gevolg van het Zeegat van Bergen (zie figuur 2, hoofdstuk 2). 

Het zeegat van Bergen verlandde tussen 2000 en 1000 voor Christus. In die tijd werd er in West-Friesland gewoond en ook rond Egmond zijn vondsten uit die tijd bekend, maar in Bergen zijn geen sporen uit die tijd gevonden. Mogelijk werd er wel gewoond maar zijn de sporen verdwenen onder de zandverstuivingen of zijn ze nog niet opgegraven. Wel is een grafveldje bekend uit de eerste eeuw na Christus, die op het uiterste puntje van de strandwal bij de huidige Oosterdijk gelegen was (Dit grafveldje wordt overigens niet op de Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie aangegeven.). 

De naam Bergen hangt waarschijnlijk samen met ‘hoogte’. Op de strandwallen waren namelijk ook duinen ontstaan. Veel van die oude duinen die er in het Nederlandse kustgebied hebben bestaan zijn verdwenen onder de nieuwe jonge duinen of zijn afgegraven om het zand te gebruiken voor bijvoorbeeld uitbreidingen van steden.  

In de 12e eeuw was Bergen zowel kerkelijk als bestuurlijk een afzonderlijke eenheid. Het grondgebied werd toen begrensd door het Bergermeer, de Rekere, de Banscheidingsloot en het Wimmenummerwoud. In dit laaggelegen elzenbroekbos, waarmee Bergen was gescheiden van Egmond, stroomde vermoedelijk nog een restgeul van het Zeegat van Bergen. 

In 1428 werd Bergen tot hoge en vrije heerlijkheid verheven. 

Van 4 gehuchten naar 1 dorp

Omstreeks 960 werd Bergen voor het eerst als woonplaats genoemd. Het bestond in de Vroege Middeleeuwen eigenlijk uit 4 buurschappen of schependommen (Schependom = het rechtsgebied van schepenen.) te weten Oudburg, Oostdorp, Westdorp en Zanegeest. Ieder van deze gehuchtjes stond min of meer op zichzelf. De kerk werd overigens in Schoorl bezocht, totdat aan het einde van de 11e eeuw ook in Bergen een eigen kapel werd gesticht. Het deel waar de kapel kwam te staan, is bekend onder de naam Kerkbuurt. Deze kerkbuurt lag tussen de 4 eerder genoemde gehuchten in. 

De naam Oudburg duidt op een oude nederzetting. Van de nederzetting zelf zijn slechts 2 zichtbare resten bewaard gebleven, te weten de boerderijen Van Reenenpark 8 en Breelaan 73. 

De naam wordt niet voor de 16e eeuw gebruikt, maar waarschijnlijk was de nederzetting veel ouder. De uitgang –burg doet denken aan de andere nederzettingen langs de Nederlandse kust met die naam: Souburg, Middelburg, Burg, bij Maasland en bij Naaldwijk, Rijnsburg en Den Burgh.

Tussen Rijnsburg en Den Burgh (Texel) is een grote afstand. Mogelijk heeft hier in Bergen een oude burgnederzetting gelegen. Dat zou mooi passen in de rij van burgnederzettingen langs de Nederlandse kust. In de 9e eeuw was er bovendien nog een verbinding tussen het Berger- en Egmondermeer en de Noordzee, zodat het een uitermate strategische positie had. Waarschijnlijk was dit de reden dat de 1e Hollandse graven hier een politiek steunpunt zochten in de vorm van de abdij van Egmond. 

Op de kaart van Blaeu van 1660 is Oudburg maar een weinig omvattend gehucht. Vergeleken met 25 jaar eerder was de naam Oudburg toen al naar het oosten verschoven. Oudburg is waarschijnlijk met het ontstaan van de huidige duinen overstoven geraakt. Mogelijk zijn er nog resten van de oude nederzetting te vinden onder de huidige duinen. Deze zullen zich dan op grote diepte bevinden. 

De enige nog als zodanig te herkennen geestnederzetting is Zanegeest. Deze nederzetting heeft een geheel eigen karakter, dat onder andere wordt veroorzaakt door de afgelegen positie ervan. 
Zanegeest is slechts aan de westzijde aan Bergen is vastgegroeid. Zanegeest is een ovaalvormige nederzetting, die is ontstaan rond de geest. Aan de oostzijde gaat de ovale structuur over in een lineaire structuur. De geest wordt aan die zijde niet meer omgeven door wegen, maar erdoor doorsneden. De geest is nog altijd onbebouwd gebleven, waarmee in het dorp een belangrijke 
karakteristiek behouden is gebleven. 

De akker- en tuinbouwgronden zijn vrijwel geheel vervangen door grasland. De erfafscheidingen bestaan in sommige gevallen nog uit houtwallen en aan weerszijden van de wegen zijn afscheidingen in de vorm van meidoornhagen aanwezig. Deze hagen dragen bij aan het beeld van de vroegere geestnederzetting.

Ten oosten van het gehucht Zanegeest ligt in de polder een stuk grond dat er op de kaarten van rond 1850 en 1900 uitziet als een geest. Op de geomorfologische kaart is dit deel ook aangeduid als strandwal. Vermoedelijk is dit de Baakmeergeest geweest.

Oudere structuren van het gehucht Westdorp zijn nog terug te vinden in het gebied, zoals het Wiertdijkje en de Buerweg. Kenmerkend van dit villagebied is dat het is gemengd met veel bos, het zogenaamde Bergerbos. Langs de Buerweg bevindt zich een concentratie van atelierwoningen van de kunstenaars van de Bergense School. Het uitbreidingsplan voor de villawijk kwam tussen 1931 en 1937 tot stand.  

Tussen 1938 en 1940 werden ter weerszijden van de Eeuwigelaan villa’s in het groen gebouwd. Later werd deze bebouwing geïntensiveerd en ook nu nog worden daar nieuwe villa’s neergezet.

Kastelen en landhuizen

Verdwenen landhuizen

Omdat Bergen vanaf circa 1280 een heerlijkheid was, is er vaak gespeculeerd over de vraag of er kastelen in de gemeente gestaan hebben. Verdedigbare kastelen, zoals het Slot op den Hoef in Egmond hebben er in Bergen echter – voor zover bekend – niet gestaan.

Aan de huidige Beatrixlaan ligt een terrein dat bekend is onder de naam Janswerf. In 1915 zijn hier middeleeuwse funderingen aangetroffen in de buurt van het Russenmonument.

Het betreft het kasteel van Jan van Bergen (ook bekend onder de naam Jan van Haerlem), de 1e heer van Bergen. Het kasteel heeft 
hier tussen het einde van de 13e en het begin van de 15e eeuw gestaan. Op het terrein zijn 2 keer opgravingen gedaan. 
Net als in Egmond vestigden zich in de 16e en 17e eeuw ook in Bergen kooplieden en andere welgestelden. Op de kaart van Adriaan Anthonisz uit 1568 staat een stenen huis Craene Berch met een ovale ringwal temidden van een beginnende plantage aangegeven.

Oude Hof 

Een ander belangrijk (nog zichtbaar) buitenhuis is het Hof of ‘t Oude Hof, dat inmiddels als “Conferentielandgoed” in gebruik is. Het is niet duidelijk of er ook een oudere voorganger op deze plaats heeft gestaan. In 1641 werd Anthonis Studler van Zurck de nieuwe heer van Bergen. Hij was een lakenkoopman uit Leiden en had de heerlijkheid gekocht. In 1643 werd in zijn opdracht begonnen met de bouw van het Hof. De plannen ervoor waren groots en stelden het in 1574 verwoeste “Out Heerenhuys” van Van Brederode volledig in de schaduw (Dit huis stond terzijde van de plantage aan de voet van de duinen.).

Zowel de aanleg van het park als de bouw van het huis zijn een typisch voorbeeld van de strakke geometrische stijl van die tijd (Vergelijkbare voorbeelden zijn het uit dezelfde tijd daterende Berkenrode bij Heemstede en het wat jongere 
Nijenburg bij Heiloo (1707-11).).  

De streng geometrisch opzet met de anderhalve kilometer lange Kijklaan (nu Sparrenlaan) vanaf het voorplein naar de duinvoet en de westelijke en oostelijke begrenzing van het complex op 200 meter aan weerszijden van de centrale laan is duidelijk te herkennen (aan westzijde Lange Veerweg, nu Mosselenbuurt – Jan Willemlaan, aan oostzijde huidige Haemstedelaan – Komlaan). Haaks hierop liggen 4 wegen die nu bekend staan als Sluislaan, Eeuwigelaan, Kerkelaan en Guurtjeslaan. 

Door het lijnenspel wordt de aandacht als vanzelf getrokken naar het middelste van de 3 kunstmatig gecreëerde eilanden. Hier had jonkheer Anthonis zich zijn huis gedacht. Het hoofdgebouw is echter nooit gebouwd, alleen de beide zijvleugels waren in 1658 gereed. De oostelijke zijvleugel is in sterk gewijzigde vorm tot op vandaag bewaard gebleven. 

Het is overigens mogelijk dat de resten van de westelijke vleugel van het Hof en eventuele resten van eerdere bouwwerken op deze plaats in de grond bewaard zijn gebleven. Merkwaardig in de aanleg van de tuin zijn de 3e Kattebergen (De naam Katteberg is ontleend aan de vestingbouwkunde. Een kat is een belegeringswerktuig.) (bij de Koperen Buis en de Ronde Kom en de Salomons Katteberg aan het einde van de Jan Willemlaan). 

De enige andere kattebergen die in Nederland bekend zijn, komen voor op Nijenburg (genoemd in 1789) en onder Wimmenum (genoemd in 1680). Bij de laatste is echter geen verband met een landgoed. 

De aanleg van het Hof is van grote betekenis geweest voor Bergen. Geografie, waterhuishouding, landschap en vooral wegenstructuur werden er drastisch door gewijzigd. Door gebrek aan kaartmateriaal is moeilijk te achterhalen hoe het er vóór die tijd uitzag. Conflicten over het eigendom van een laan bij de plantage Rampenbosch uit 1689 vertellen echter over het naar het noorden verleggen van de Doodweg, die eerder langs de plantage van mevrouw Van Teijlingen liep (dat is Kranenburg). De Eeuwigelaan is getuige dit verslag 40 jaar eerder door de heer van Bergen verlegd naar de huidige plaats.

Tot in het begin van de twintigste eeuw lagen aan de Herenweg alleen een aantal nederzettingen, waarvan de 1 tot een groter dorp uitgroeide dan de ander. Zo zijn Egmond-Binnen en Egmond aan den Hoef veel groter geworden dan bijvoorbeeld Rinnegom en Wimmenum. In de loop van de 20e eeuw heeft een verdichting plaatsgevonden langs de weg, waardoor een soort verspreid lint van woningen is ontstaan. Met name tussen Bergen en Camperduin heeft zich een sterke verdichting voorgedaan, waardoor het nu (bijna) een aaneengesloten lint van bebouwing is geworden.

In de binnenduinrand liggen behalve de woningen langs de Herenweg ook een aantal gehuchten. Zo ligt ten zuiden van Bergen het buurschap Het Woud, dat is genoemd naar het Wimmenummerwoud. Dit laaggelegen bos behoorde tot de heerlijkheid Bergen, maar waar de grens gelopen heeft is niet geheel duidelijk. Het Woud is lange tijd een agrarische nederzetting geweest. De bebouwing is nog altijd hoofdzakelijk agrarisch en ligt verspreid langs de Herenweg en wat meer gebundeld langs de zijwegen. Er hebben zich in de twintigste eeuw weinig wijzigingen voorgedaan in de structuur en de bebouwing van dit gehucht.

Juist ten noorden van Egmond aan den Hoef ligt het Karmelieter klooster eveneens ontworpen door C.M. Moorsel. Het gebouw werd in 1931 gebouwd en heeft qua materiaalgebruik een functionalistische en qua vorm een traditionele stijl. Ook dit klooster werd bewoond door nonnen. 

Kapel van Coswas en Damianus

In Wimmenum werd rond 1220 een devotiekapel gebouwd, gewijd aan Cosmas en Damianus. Cosmas en Damianus waren broers die de geneeskunst beoefenden in Syrië in de 3e eeuw na Christus en allerlei goede werken deden. Om hun geloof werden zij ter dood veroordeeld. 

Volgens de volksverhalen zou graaf Willem I van Holland tijdens de 5e kruistocht (1217-1221) in het door zijn troepen veroverde Damiate (Egypte) een beeld van de heilige Cosmas gevonden hebben en dit meegenomen hebben naar Holland. De verering van deze heiligen kwam aan het einde van de twaalfde eeuw naar Nederland, maar in het abdijarchief wordt 1357 genoemd als datum voor de wijding van de kapel. 

Het is niet duidelijk hoe deze datum moet worden geïnterpreteerd. De in de fundering van de kapel gebruikte stenen duidden namelijk op bouw van de kapel in de 13e eeuw. Mogelijk werd de kapel in 1357 van een kapel voor Cosmas in een kapel voor Cosmas en Damianus gewijd en werd de kapel in die tijd uitgebreid. In 1865 werd de kapel door brand verwoest, maar de plaats van de kapel is nog altijd aanwijsbaar.

Buitenplaatsen

In de binnenduinrand werden vanaf de 17e eeuw diverse buitenplaatsen aangelegd. Schuilenburg, bij Wimmenum gelegen, is nog de meest herkenbare buitenplaats. Maar ook Waterrijk en Vredensteijn, namen die nu aan boerderijen gegeven zijn, verwijzen naar buitenplaatsen die hier eerder gelegen hebben. 

3.2. De polders, park en landbouwgrond

Naast het huis met de directe tuin maken ook park en landbouwgrond onderdeel uit van een lusthof. Op de landbouwgronden worden exotische producten geteeld en producten die gebruikt 
worden in de keuken.  De oostzijde van de gemeente Bergen bestaat uit polders. Het zijn de laaggelegen strandvlaktes die door middel van kunstmatige bemaling voldoende droog gehouden worden voor gebruik (Polders zijn gronden die door middel van kunstmatige waterbeheersing worden droog gehouden. Droogmakerijen zijn een soort polders. Zij worden niet alleen droog gehouden, maar zijn eerder drooggelegd. Iedere droogmakerij is een polder, maar niet iedere polder is en droogmakerij.).

In de strandvlaktes vormde zich tussen 3000 en 1000 jaar voor Christus veen door de natte omstandigheden in deze lager gelegen delen. Na die tijd werd door het Oer-IJ klei afgezet over het 
veen heen. Dit water sloeg op plaatsen ook veen weg. Aan de zuidzijde van de gemeente Bergen ontstonden het Berger- en Egmondermeer en diverse geulen van het Oer-IJ. In de ondergrond is 
hier geen veen meer te vinden. Aan de noordzijde van Bergen werd meer veen afgezet. Vanaf de Middeleeuwen werd dit veen zo nu en dan overstroomd door de Rekere en dichter bij zee door het water in het Zeegat Zijpe. Bij deze overstromingen werd klei afgezet en sloeg het water ook veen weg. Onder de klei ligt veelal nog veen. 

Beide dijken zijn niet meer geheel te herkennen als dijk. Van de Hoge Dijk is in het noorden een deel afgegraven, zodat hij daar nog slechts op luchtfoto’s zichtbaar is. Bij Groet is de Oude Dijk verdwenen. Bovendien hebben de Slaperdijk van de Hondsbossche Zeewering en de Hargervaart hier een doorsnijding van de oude dijk gebracht. De Oude Dijk liep aan de westzijde van de Slaperdijk door in de huidige Kleiweg. In het landschap is nog wel de vorm te herkennen in een waterloop. 

Aan de zuidzijde van de haakwallen van Bergen werden vermoedelijk in de loop van de 12e eeuw de Nesdijk en het Wiertdijkje aangelegd als bescherming tegen het water van het steeds 
groeiende Bergermeer. 

3.2.1. Strandvlakte, polders ten noorden van Bergen

De strandvlakte is de vlakte die is gelegen tussen de strandwallen (zie figuur 1, hoofdstuk 2). Tot in de Romeinse Tijd zijn delen van de strandvlakte bewoonbaar geweest. Voornamelijk bij Groet, Hargen en Camp zijn resten gevonden die wijzen op bewoning in de Late IJzertijd en de Romeinse Tijd. 

Men woonde in die tijd op het veen, dat vermoedelijk van nature een goede ontwatering had. Ook bij Catrijp liggen goed bewaarde resten van bewoning uit de Late IJzertijd en Romeinse Tijd en langs de Banscheidingsloot bij Aagtdorp ligt een terrein waarin bewoningssporen uit de Romeinse Tijd bewaard zijn gebleven. Na 1500 is hierop een nieuw huis gebouwd en in de Tweede Wereldoorlog werd in het terrein een tankgracht gegraven. 

Ten slotte ligt in de Egmondermeer een stuk oud land waarin mogelijk resten van bewoning uit de Vroege IJzertijd gevonden zijn.  Na de Romeinse Tijd werden de omstandigheden in de strandvlakte en het gebied ten oosten daarvan te nat om er te blijven wonen. Men woonde vanaf die tijd vrijwel uitsluitend op de strandwallen waar het hoog en droog was. 

Dit betekent overigens niet dat de strandvlakten niet meer gebruikt werden. Men zal het gebied vanaf de Vroege Middeleeuwen, voor zover mogelijk, gebruikt hebben als gezamenlijke weide- en hooigrond. Het gebruik van de strandvlakte als gezamenlijke grond heeft geen sporen in het landschap achter gelaten. Later werd de grond van de strandvlakten echter stukje bij beetje ingepolderd en verdeeld onder de bewoners. Voordat deze verdeling plaats had, heeft men dijken aangelegd om de grond te beschermen tegen wateroverlast. 

Dijken in de strandvlakte

In de 12e eeuw werden de eerste delen van de strandvlakte bedijkt. Zanegeest was via de Doodweg met de kerkbuurt verbonden in die tijd. In de twaalfde eeuw werden laaggelegen delen van deze Doodweg (of Zaandergeesterkerksteeg) opgehoogd en ontstond de Kerkdijk. Vanuit Zanegeest werden vervolgens de Oudedijk, Hooidijk en Zeugdijk naar het noorden toe aangelegd, die nu gezamenlijk Schapenlaan worden genoemd (zie figuur 10, hoofdstuk 2). Met de aanleg van deze dijken, die in Aagtdorp op de strandwal aansloten, werd de inpoldering van de eerste polder in dit gebied gerealiseerd: de Oudburgerpolder.

Water binnen de strandvlakte

Behalve het weren van water uit de strandvlakte, was ook het afvoeren van water van belang. Er werden dan ook weteringen en andere watergangen gegraven in het gebied om te komen tot een 
goede waterhuishouding.  Het water werd vanuit de polders via een systeem van sloten en weteringen afgevoerd. In de Middeleeuwen werd hiervoor gebruik gemaakt van natuurlijke hoogteverschillen. 

Door de aanleg van dijken werd het mogelijk de waterstanden kunstmatig te reguleren, omdat het mogelijk werd de waterstanden in verschillende polders los van elkaar te regelen met het in- en uitlaten van water door sluisjes en duikers. De weteringen, bredere watergangen waarin het water uit meerdere sloten werd verzameld, werden vanaf de Late Middeleeuwen aangelegd en dienden om het water uit de polders naar buiten te transporteren. 

Deze watergangen kunnen verschillende namen hebben, bijvoorbeeld wetering, vaart, tocht of sloot. Door verschillen in waterstanden kon het water naar het buiten de polder gelegen water worden afgevoerd, de boezem (Boezem(water) is een stelsel van wateren dat zowel van het buitenwater als van het aangrenzende land is afgesloten en dient voor tijdelijke waterberging.). 

Via de boezem werd het water verder getransporteerd, totdat het uiteindelijk in de zee terecht kwam. Het Berger- en het Egmondermeer deden voor de drooglegging dienst als boezem voor de strandwallen zowel ten westen als ten oosten ervan.  

In de 15e eeuw werd de poldermolen uitgevonden, waarmee het mogelijk werd het water op kunstmatige wijze omhoog te malen en op het water buiten de polder uit te malen. In de 15e eeuw waren poldermolens in het Hollandse land echter nog vrij zeldzaam. Pas in de 16e eeuw werden op grotere schaal molens gebouwd, terwijl het hoogtepunt van de molenbouw in de eerste helft van de 19e eeuw lag. 

Vanaf de 16e eeuw kregen de molens ook de voor ons zo bekende achtkantige vorm met een draaibare kap. Met de bouw van de molens werden ook molentochten, -sloten en –weteringen aangelegd. Deze molenwatergangen dienden om het water uit de polder te verzamelen en naar de molen te transporteren. Als molensloten nog bestaan bij de molen geeft dit een goed beeld van de waterhuishoudkundige ingrepen van de afgelopen eeuwen. 

In de 2e helft van de 19e eeuw werd een begin gemaakt met de afbraak van molens, nadat zij vervangen waren door gemalen. In de 20e eeuw 
werden molens op grotere schaal vervangen door stoom-, diesel- en later elektrische gemalen. 
Bouwkundig is het gemaal aan de zuidoostzijde van het militaire vliegveld in de Bergermeer bijzonder. Dit gaat zo goed als geheel schuil in de dijk, zodat het vanuit de lucht niet waarneembaar is. 

Het gemaal werd gebouwd in 1939 om het polderpeil van het vliegveld los van de rest van de Bergermeer te kunnen regelen. Hoewel het gemaal niet meer in bedrijf is, zijn de diesel- en elektromotor nog aanwezig. Dit Bunkergemaal Bergermeer is wellicht de enige in zijn soort in heel Nederland en is in ieder geval zeer zeldzaam.  

De tijdelijke opslag van water in de boezem kon in natte perioden voor hoge waterstanden in die boezem zorgen, vooral als lozing vanuit de boezem op het buitenwater niet mogelijk was. Bij hoge waterstanden in de boezem dreigde dan ook de overstroming van de gebieden die erlangs lagen. Bovendien was de boezem door de drooglegging van een groot aantal meren (zoals de Schermer, de Beemster en het Berger- en Egmondermeer) in de 16e en 17e eeuw sterk verkleind. 

In 1795 werd een seinsysteem met overdag vlaggen en ’s nachts lampen bedacht om binnen het gebied van de Schermerboezem (Het gebied van de Schermerboezem lag grofweg tussen Zaandam, Edam, Alkmaar en de duinen.)48 de polders te beschermen tegen overstromingen vanuit de boezem. Het seinsysteem werd uitgevonden om aan te geven wanneer het maalpeil was 
bereikt en de molens niet langer het water op de boezem konden lozen in verband met overstromingsgevaar. 

De vlaggen werden aan de molens opgehangen. Na het bouwen van gemalen, die niet zo hoog zijn als molens, werden seinmasten gebouwd om de vlaggen hoog genoeg te kunnen hangen om de seinen door te geven. Bij Aagtdorp, aan het Noordhollands Kanaal, is nog een dergelijke seinmast bewaard gebleven, die is aangewezen als provinciaal monument. 

De Hondsbossche Zeewering

Opvallend element in de noordelijke polders van de gemeente Bergen is de Hondsbossche Zeewering en de bijbehorende Slaperdijk. In de 14e eeuw hoorde het gebied rond de huidige Hondsbossche Zeewering onder Petten. Er lag een buurschap dat Hondsbosch werd genoemd. 

De kust lag 3 kilometer westelijker dan nu en bestond uit een smalle duinenrij. ‘Pethem dat Hondsbosch hiet’ werd in een stormvloed in 1422 verzwolgen door de zee. De situatie was zo als gevolg hiervan zo bedreigend voor het gebied tot aan Zaandam, dat de graaf van Holland in 1424 opdracht gaf aan inwoners van het gehele graafschap om aan de bedijking bij Petten te komen werken. 

In 1432 kwamen er zelfs mannen uit Rijnland – het gebied ten zuiden van Haarlem – om mee te werken aan het aanleggen van een zanddijk. Deze zanddijk diende als een slaperdijk achter de toen nog zeer smalle duinenrij en was de voorloper van de huidige Hondsbossche Zeewering.  

Anders dan bij de dijken, waarvan het onderhoud moest worden verzorgd door degenen die door de dijk werden beschermd, was het onderhoud van de duinen in handen van de graaf. In de jaren na 1422 riep hij steeds vaker mannen uit Kennemerland op om de duinen en de slaperdijk te komen onderhouden. Dit kon echter niet verhinderen dat de duinen steeds verder wegsleten 
gedurende de 15e eeuw. 

Nadat een deel van de duinen was weggeslagen werd het overgebleven gedeelte steeds bewerkt om nieuwe afslag door de zee te kunnen opvangen. De duinenrij werd gestadig verder landinwaarts verschoven doordat aan de zeezijde zand werd afgeslagen en men aan de landzijde versterkingen aanbracht. 

In de jaren 60 van die eeuw waren de duinen bij Camperduin zelfs niet breder dan dertig meter. Mensen en geld vinden om hier de duinen en dijk te onderhouden werd echter steeds moeilijker, omdat het een onzinnige onderneming leek om hier de kustlijn intact te houden, terwijl het land erachter nauwelijks bruikbaar en bewoond was.  

In 1466 werd een Slaperdijk aangelegd achter de bestaande dijk, toen al Hondsbossche Zeewering geheten, om bij eventuele doorbraken het binnenland van Holland alsnog te kunnen beschermen. Tijdens de Allerheiligenvloed van 1570 bewees de Slaperdijk zijn diensten. De Hondsbossche Zeewering brak door, maar de Slaperdijk hield in deze stormvloed stand. 
In het begin van de zestiende eeuw werd het defensieve systeem van kustverdediging verlaten. 

Met paalhoofden en paalwerken werd op meer offensieve wijze de kust verdedigd tegen de zee. Na die tijd is de Hondsbossche Zeewering nog wel verder naar het oosten gelegd. In 1792 kreeg 
de dijk haar huidige plaats. Ook na 1792 werd de dijk nog regelmatig onderhouden en verzwaard. De laatste verzwaring vond plaats tussen 1977 en 1981, waarbij de dijk op Deltahoogte werd 
gebracht.

Bijzondere bewoning in de strandvlakte wordt gevormd door het Huis Poelenburg in Aagtdorp. Mogelijk werd hier in 1345 het slot Poelenburg, ook wel Huis te Eechtrop genoemd, gebouwd. Dit versterkte huis zou ten zuiden van een boerderij die dezelfde naam droeg gelegen hebben. Het huis zou zijn verbrand (Er is hierover weinig bekend. De vermoedens zijn gebaseerd op literatuur. Er heeft nooit en archeologisch onderzoek plaatsgevonden.).

In de 17e of 18e eeuw werd een herenhuis opgetrokken onder de naam Huis Poelenburg. Indien er daadwerkelijk een Middeleeuws versterkt huis heeft gestaan zal het nieuwe huis Poelenburg 
opgetrokken zijn op de funderingen van de Middeleeuwse voorganger. Het herenhuis was een vierkant gebouw omgeven door een gracht. 

In de 14e eeuw was het geslacht Poelenburg schout van Alkmaar. Het was met andere woorden een geslacht van hoog aanzien. Het geslacht was verwant aan de Brederodes, die onder andere heren van de heerlijkheid van Bergen waren. In de loop van 19e eeuw raakte het herenhuis in verval, waarna in 1893 de resten werden opgeruimd.  

In Aagtdorp heeft ook het huis Hazendaal gestaan. Bij dit huis hoorde een groot bezit met bos en duinen. Het huis werd in de 18e eeuw afgebroken. 

Wegen

Zoals in vrijwel geheel Noord-Holland hebben in de strandvlakte van de huidige gemeente Bergen vanaf de Middeleeuwen vooral waterwegen een belangrijke rol gespeeld in het vervoer. Vervoer over land was in dit laaggelegen deel vaak minder snel en de wegen waren er vaak onbegaanbaar, zodat waterwegen – die toch al veel voorkwamen in het gebied – een goed alternatief waren.  

De Hargervaart, Hondsbossche Vaart en het Noordhollands Kanaal zijn in het gebied van de voormalige gemeente Schoorl van groot belang geweest. De Hargervaart werd aangelegd om het zand uit het Hargergat te kunnen vervoeren. In eerste instantie werd de Oude Hargervaart hierop aangesloten en in de negentiende eeuw de Nieuwe Hargervaart. 

Mogelijk was de Oude Hargervaart toen dichtgeslibd. De Oude Hargervaart lag aan de westzijde van de Hondsbossche Slaperdijk, terwijl de Nieuwe Hargervaart aan de oostzijde hiervan gelegen is. De Hondsbossche Vaart werd gegraven om materialen voor de werkzaamheden aan de Hondsbossche Zeewering te vervoeren. Tevens sloot deze vaart aan op de Hargervaart en werd het zand uit het Hargergat via de Hondsbossche Vaart verder vervoerd. 

Het Noordhollands Kanaal werd gegraven tussen 1819 en 1825 en volgt in de gemeente Bergen de bedding van de Rekere. De Rekere werd al langere tijd gebruikt voor de scheepvaart. In 1531 werd de restgeul van de Rekere vergraven tot de Koedijkervaart. In de 19e eeuw werd deze vaart verbonden met andere waterwegen in Noord-Holland om het Noordhollands Kanaal te gaan vormen, dat een verbinding vormde tussen Amsterdam en Den Helder.  

Het station van Schoorl aan de tramlijn, die in de twintigste eeuw was aangelegd, was gelegen tussen Schoorl en Schoorldam. De lijn verbond Alkmaar via Koedijk, Schoorl en Warmenhuizen
met Schagen. Deze lijn werd in 1913 geopend en in Schoorl bleef de lijn voor personenvervoer behouden tot 1948. Daarna bleven de trams rijden voor het goederenvervoer tot 1968. De naam
Stationsweg, een woonhuis met de naam Spoorzicht, de vorm van het voormalige emplacement en delen van het tracé die zichtbaar zijn in de verkaveling herinneren nog aan de tramlijn bij Schoorl.  

Vanaf 1875 tot 1959 was er in Schoorl een werkspoor op de Hondsbossche Zeewering aanwezig. Resten van dit spoor zijn niet meer in het landschap aanwezig.

3.2.2. Droogmakerijen en aandijkingen, polders ten zuiden van Bergen 

In 1196 verdwenen de strandvlaktes in de huidige gemeente Bergen onder het zeewater tijdens de Nicolaasvloed. De verzilting van de grond als gevolg hiervan – mogelijk ook als gevolg van 
geregelde overstromingen met zout water uit het Rekere sinds het begin van de 12e eeuw – was schadelijk voor de landbouw in de strandvlaktes. In een oorkonde van de Hollandse graaf Willem I van circa 1212 worden de gedaalde landbouwopbrengsten aan het einde van de 12e eeuw genoemd. Waarschijnlijk werd na de ramp van 1196 een dijk aangelegd tussen Bergen en Alkmaar, de huidige Kogendijk. 

Het bijzondere van deze dijk schuilt hierin, dat het de eerste dijk was met een beschermingsgebied groter dan één dorp. De Koogdijk-Zuurvensdijk-Haleweg weerde de bedreiging vanuit de 
Rekere voor de dorpen Egmond aan den Hoef, Egmond-Binnen en Wimmenum en het buurschap Rinnegom af. De Zanddijk, die ondanks de ruzies erover bleef bestaan, schermde het gebied aan de zuidzijde af van invloed vanuit het IJ. Het verdwijnen van de invloed van de Rekere en het IJ in de Berger- en Egmondermeren leidde tot het verlanden van de meren.  

Het plassengebied diende in die tijd nog altijd als boezemwater voor het omliggende gebied. Water uit de duinen en de binnenduinrand van de strandwallen aan de oostzijde van de meren werd 
hierin geloosd. De enige uitwatering was via de Kwakelsluis, aan het einde van de Lange en Korte Sloot, op de noordelijke stadsgracht van Alkmaar. Toen in 1531 de Rekere vergraven werd tot
Koedijkervaart en er een sluis (Deze sluis verving een kleinere spuisluis in een, mogelijk al in het begin van de dertiende eeuw, aangelegde dam.) gelegd werd ter hoogte van huidige vlotbrug, betekende dit een sterke verbetering van de waterafvoer richting Zijpe.  

Hiermee werd de eerste fase van de poldervorming van het Berger- en het Egmondermeer ingezet. Ten noorden van de Kwakelsluis werden in 1532-33 de Brantgen Jan Heiniszmolens gebouwd, die het overtollige water uit de meren pompte. De abt van Egmond was een van de partijen die zich tegen de komst van deze molens verzette. Hij vreesde verminderde inkomsten uit de  visrechten, maar verloor de strijd voor de Grote Raad in 1536. Ondertussen werd op particulier initiatief rond de meren al moerasland ingedijkt, zoals de Beerhemmerpolder onder Egmond aan
den Hoef en een gedeelte van het Wymnemmerwalt (Het Gadefers Molentgen was hier omstreeks 1560 de rechtstreekse voorganger van de Philisteinse molen.) 

De tweede fase van poldervorming werd ingezet met de actieve bemoeienis van de toenmalige heer van Bergen, Hendrik van Brederode, en zijn compagnon Lamoraal van Egmond, tevens zijn
politieke geestverwant. In 1563 werd begonnen met de drooglegging van de meren. In 1564 en 1565 werd gewerkt aan de ringsloten en –dijken rond de beide meren. Er werden drie molens gebouwd, die de Brantgen Heiniszmolens vervingen en in samenspraak met Alkmaar werden de Houtvaart en de Melksloot (langs de grens van de Sluispolder) aangelegd en de Lamoraalsluis
gebouwd die de uitwatering van de polder en vanuit de stad Alkmaar verbeterden.

In 1566 was de drooglegging van de Berger- en de Egmondermeer voltooid. Met de Allerheiligenvloed van 1570 kwam de polder echter weer onder water te staan. Van drooglegging kon daarna geen sprake zijn vanwege de politiek roerige tijden. De gouverneur van Willem van Oranje, Diederik van Sonoy, zou opnieuw droogleggen van de polders niet goedgekeurd hebben, omdat de meren de opmars van de Spanjaarden naar Alkmaar konden breken. Bovendien waren de beide initiatiefnemers van de drooglegging in de tussentijd overleden. Aan het eind van de jaren 70 van de 16e eeuw werkte een groep belanghebbenden samen om de meren opnieuw te bedijken. De werkzaamheden voor de Bergermeer stonden onder leiding van de rentmeester van de goederen van Brederode, Willem van Sonnenberch. Voor het Egmondermeer nam Sabina van Egmond, weduwe van Lamoraal van Egmond het initiatief in de hernieuwde drooglegging. Men kwam in 1578 tot een akkoord, waarna de gronden in 1579 weer droog kwamen te liggen.

Dijken

De droogmaking van de Egmonder- en Bergermeer maakten de waterbeheersing in de oudere landerijen eromheen moeizaam. Het gebied tussen de Hoge Dijk, de Nesdijk, het Wiertdijkje, de Koogdijk, de strandwallen van Alkmaar en Heiloo en de Zanddijk waterden nu af op één boezem. 

Door de drooglegging werd de waterbeheersing moeilijk, omdat meer water moest worden afgevoerd en minder boezemwater beschikbaar was. Bovendien was deze boezem aan de Schermerboezem gekoppeld, dat de boezem vormde voor een groot deel van Noord-Holland en waarin ook steeds meer van het water werd drooggelegd. In de loop der tijd werd het gebied van de Egmonder- en Bergermeer in kleinere polders gedeeld. Zo ontstonden de:

• Vennewaterspolder 
• Sammerspolder 
• Baafjespolder 
• Maalwaterpolder 
• Egmonder Bovenpolder 
• Beerhemmerpolder
• Wimmenummerpolder
• Philisteinsepolder
• Damlanderpolder 
• Sluispolder
• Huiswaardpolder 
• Wezenpolder
• Vredepolder 
• Kijfpolder en 
• Varnebroekpolder. 

Iedere polder werd een aparte bemalingseenheid afgescheiden door kleine kaden. Het beloop van de kaden was geografisch of door eigendomsgrenzen bepaald. De Egmondermeer bestaat technisch gezien uit 3 polders: 

• Bosmolenpolder 
• Geestmolenpolder en 
• Visserijmolenpolder. 

Ieder van deze polders kende een eigen molen die de uitwatering ervan regelde. De Zuidermeerpolder en de Sammerspolder zijn aandijkingen. De precieze geschiedenis van deze polders is niet duidelijk, maar ze zijn vermoedelijk ook in de 16e eeuw drooggemaakt door de eigenaren en verkaveld als vervolg op de droogmaking van de Berger- en de Egmondermeer. Aan het einde van de 17e eeuw was hiermee (vrijwel) het gehele grondgebied van de huidige gemeente Bergen bedijkt. 

Verkaveling

Het gebied ten zuiden van Aagtdorp kent, met uitzondering van delen van de Bergermeerpolder en de Bosmolenpolder, een onregelmatige blokverkaveling. Dit vrij natte gebied met veel plassen, een kleiige bodem en restgeulen van het Oer-IJ zal vanwege de natte omstandigheden een onregelmatige verkaveling gekregen hebben. De Sammerspolder en de Zuidermeerpolder zijn
aandijkingen en de Visscherijmolenpolder, Bosmolenpolder, Geestmolenpolder en Bergermeerpolder zijn droogmakerijen. 

Deze werden over het algemeen in een regelmatig patroon verkaveld, omdat een verdeling van de gronden ineens mogelijk was. De Bosmolenpolder en delen van de Bergermeerpolder hebben inderdaad een regelmatige verkaveling (in stroken). De onregelmatige verkaveling van de andere genoemde polders kan veroorzaakt zijn door de verschillen in kwaliteit van de gronden bij de drooglegging. In de droogmakerijen zijn ook stukken oud land (Oud land zijn stukken grond die al voor de drooglegging boven het water uitstaken en veelal ook al in gebruik 
waren.) opgenomen. Deze zijn nog te herkennen aan de afwijkende verkaveling van deze delen. 

Wegen

Net als in de polders ten noorden van Bergen, was men ook ten zuiden van Bergen voor het vervoer in de natte gebieden vooral op het water aangewezen. Bij Egmond zijn de Egmonder 
Binnenvaart en de Hoevervaart gegraven. Deze vaarten zijn waarschijnlijk gegraven in restgeulen van het Oer-IJ of in de bedding van duinrellen. Deze werden vergraven om de watergangen 
beter bruikbaar te maken voor afwatering, maar ook beter bruikbaar voor de scheepvaart. 

Welke functie het meest belangrijk was, is moeilijk te achterhalen bij middeleeuwse watergangen. Waarschijnlijk werden veel vaarten en sloten gebruikt voor zowel de afwatering als voor vervoer. Men gebruikte naast het water ook de dijken om zich over te verplaatsen. 

In het gebied liepen ook 2 tramlijnen die in het begin van de 20e eeuw werden aangelegd. Deze lijnen liepen door tot bij de badplaatsen Egmond aan Zee en Bergen aan Zee. De tracés van de tramlijnen van Alkmaar naar Bergen en van Alkmaar naar Egmond aan den Hoef en Egmond aan Zee zijn nog in het landschap waarneembaar.

Bewoning

Dat de strandwallen al snel als aantrekkelijk gebied voor bewoning werden gezien blijkt wel uit het feit, dat er veel oude vondsten gedaan zijn in het strandwallengebied. Bij de beschrijving van de binnenduinrand is aangegeven dat strandwallen in de huidige gemeente Bergen de oudst bekende vondsten uit de IJzertijd stammen. 

Elders zijn ook sporen uit het Neolithicum bekend (3500-2500 voor Christus). In het gebied van de duinen (zie de overzichtskaart van deelgebieden figuur …) zijn in de gemeente Bergen archeologische vondsten gedaan. Op de Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie zijn deze vondsten niet weergegeven. Er staat slechts een vlak aangegeven in het dorp Egmond aan Zee. Deze is gebaseerd op de historische kaart van de provincie uit 1850 en duidt erop dat in de kern van het dorp archeologische vondsten verwacht worden. Deze vondsten zullen stammen uit de tijd na het ontstaan van Egmond aan Zee in de Middeleeuwen. 

In de Archeologiebalans 2002 (De Archeologiebelans 2002 is in opdracht van voormalig Staatssecretaris Van der Ploeg opgesteld. Deze ‘0-meting’ wordt in de loop der tijd uitgebreid met nieuwe metingen om de effecten van het archeologische beleid te kunnen onderzoeken.)  is een vergelijking gemaakt van de hoeveelheid archeologische kennis die beschikbaar is over verschillende perioden en gebieden in Nederland. Over het Hollandse Duingebied blijkt relatief weinig bekend te zijn. Belangrijkste reden hiervoor is de slechte toegankelijkheid van voornamelijk de oude landschappen door het overstuiven ervan met Jonge Duinen vanaf de Middeleeuwen. Er is dan ook vrij weinig archeologisch onderzoek in dit gebied gedaan.

Delfstoffen in de duinen 

Schelpenwinning

Op het strand werden vanaf de Middeleeuwen tot in de twintigste eeuw schelpen gewonnen. Deze schelpen werden tot kalk gebrand dat een onderdeel vormde van de metselspecie. De‘schelpenvisserij’ was een lonend bedrijf. In Wimmenum was de ‘schelpenvisserij’ in de 16e eeuw zelfs de belangrijkste bron van inkomsten. Van de resten van de schelpenvisserij is in het gebied van de duinen en de kust hier en daar een verwijzing terug te vinden in de naamgeving. Zo lag ten noorden van de tramlijn naar Bergen aan Zee een laagte met de naam Schulpvlak.

De meeste resten van de schelpwinning zijn echter in de binnenduinrand en de polders terug te vinden. Aan de Hoevervaart  is een terrein teruggevonden waar een kalkoven gestaan heeft. In de kalkoven werden de schelpen tot kalk verbrand. 

De oven werd er in 1901 gebouwd en deed dienst tot 1940. In 1958 is de fabriek gesloopt. Bij de Roosloot, aan de rand van de duinen ligt een schulpakker. Hier vandaan werden de schelpen verscheept naar de kalkovens. Ook bij Wimmenum heeft een schulpstet gelegen, waarvan echter niet duidelijk is waar deze gelegen heeft. Vanuit de duinen liepen er schulpwegen naar de binnenduinrand en de polders, vanwaar de schelpen en de kalk verder met schepen werden vervoerd. Bij Egmond zijn de Oude en de Nieuwe Schulpweg nog herkenbaar.

Bosbouw

In de 18e eeuw waren bij Wimmenum en Bergen hakhoutbosjes te vinden in de duinen. Deze werden door de bevolking gebruikt als brand- en bouwhout. In 1855 publiceerde dr. W.C.H. Staring zijn eerste artikel over het planten van dennen in de duinen en omstreeks 1863 kreeg zijn zoon, de geoloog dr. D.W. Staring, opdracht van Nederlandse overheid om te experimenteren met bebossing in de duinen. In eerste instantie werd geprobeerd de grove den te planten, maar deze experimenten hadden niet de gewenste uitwerking. 

In 1893 werden nieuwe experimenten gedaan met de Corsicaanse en de Oostenrijkse den. Vanaf de eeuwwisseling was een groot deel van duinen met naaldhout beplant. Van Staring’s grove den zijn nog enkele kleine concentraties te vinden, de zogenaamde Staringbosjes. Hoogopgaand loofhout dat de oostelijke hellingen van jonge duinen bij Aagtdorp en Schoorl op markante wijze bedekt, is vanaf 1900 geplant ter vervanging van laag hakhout. Bij Egmond is slechts het zuidelijke gedeelte van de duinen bebost. 

Sinds 1896 wordt een groot deel van de duinen beheert door Staatsbosbeheer. In 1908 werden door deze organisatie 2 dienstwoningen gebouwd in de boswachterij Schoorl, een opzichters- en een voerderswoning. Deze gebouwen zijn voorzien van een op neorenaissance geïnspireerde decoratie. 

Bijzonder om te noemen is nog de boomkwekerij ‘Duinbosch’. De boomkwekerij werd gesticht door burgemeester A.J. Peeck om de armoede in Schoorl en Groot enigszins het hoofd te bieden. Tussen 1890 en 1930 had het bedrijf, dat een omvang had van ongeveer 20 hectare, internationale faam. De plaatsen waar de bomen werden gekweekt lagen verspreid over het grondgebied van Schoorl en Groet, onder andere in het terrein achter de kerk van Schoorl en in Groet aan de Herenweg en de Achterweg. Kwekerij Carpe Diem is een overblijfsel van het eens zo grote bedrijf.
 

Duinlandjes

Vanaf de 2e helft van de18e eeuw werden aardappels geteeld op kleine landjes in de duinen. Deze bleken goed te gedijen op de schrale duingrond. De hoge graanprijs was de aanleiding om de goedkopere aardappel als hoofdbestanddeel van het voedsel te gaan gebruiken. Er werden diverse pogingen ondernomen om het duingebied grootschalig te gebruiken voor landbouw, maar deze mislukten vrijwel altijd. In 1824 werd bijvoorbeeld een gebied van 700 hectare in de duinen tussen Heemskerk en Bakkum ontgonnen, wat niet het gewenste effect opleverde. 

De inzet van Koning Willem I, die in 1829 1050 hectare duin kocht voor de landbouw, was evenmin vruchtbaar. Ondertussen waren particulieren ook overgegaan tot het ontginnen van duinlandjes. In de Rijnlandse duinen (bij Zandvoort en Bloemendaal) leidde dit tot grote zorgen bij het Hoogheemraadschap. De wijze van bewerken van de grond, waarbij de akkers na twee jaar braak kwamen te liggen om daarna te overgroeien om voldoende voedingsstoffen in de grond te laten terugkomen, leidden namelijk plaatselijk tot verstuivingen, waartegen men zich probeerde te weren door de aanplant van helmgras.

Ook in de huidige gemeente Bergen werden duinlandjes ontgonnen. De hoge opbrengst per hectare maakte namelijk dat het zelfs voor mensen met kleine akkertjes mogelijk was in het eigen onderhoud te voorzien. Weersomstandigheden waren minder van invloed op de aardappel, omdat deze aan het einde van de zomer werd geoogst. En doordat de duinaardappels minder vatbaar waren voor de aardappelziekte en de smaak goed was, was dit bovendien een geliefd product.  

Halverwege de 19e eeuw, toen de aardappelteelt in de duinen een hoge vlucht nam, werd niet langer een systeem met het braakliggen van de grond gehanteerd. De landjes werden in deze tijd bemest met naast de gebruikelijke dierlijke mest ook zeewier en visafval. 

Als de bovenlaag van de grond uitgeput was, werd deze van de akker gehaald en terzijde geschoven, waarmee de kenmerkende walletjes om de akkers ontstonden. Bij Egmond aan Zee ligt het grootste terrein in Nederland waar de duinlandjes nog te vinden zijn. Ze zijn nu veelal in gebruik als volktuinen. 

3.3.2. Egmond aan Zee

Vissersdorp

Het ontstaan van Egmond aan Zee is direct verbonden met de abdij in Egmond-Binnen. Onder de abdij waren pachters werkzaam. Zij visten aanvankelijk op de binnenmeren die in open verbinding met de Noordzee stonden. Toen door dichtslibbing deze verbinding verviel liet de abdij aan de kust huizen voor de pachters bouwen om daar de visvangst – tegen afdracht van een tiende van de opbrengst – voort te zetten.  

Gedurende de Middeleeuwen groeide het dorp gestaag en rond 1600 was duidelijk sprake van 3 min of meer parallel van west naar oost lopende straten, te weten de huidige Voorstraat, Noorderstraat en Zuiderstraat. De Voorstraat en de Zuiderstraat kwamen in het midden van het dorp bijeen op het Pompplein om vervolgens weer te splitsen. Deze straten werden door vele steegjes, achteromgangen en binnenplaatsen met elkaar verbonden. Het hele stratenpatroon en de nederzettingsstructuur werden bepaald door het omliggende duinterrein, waartussen het dorp als het ware ingekneld lag.  

Egmond aan Zee had vanaf de 17e eeuw direct te maken met de gevolgen van de steeds stijgende zeespiegel en de stormen die aan de kust van geheel Holland schade veroorzaakten. Tot in de 18e eeuw vond voortdurend kustafslag plaats. Het dorp groeide dan ook steeds verder naar het oosten, terwijl het dorp aan de westzijde steeds verder afbrokkelde. De Oud-Katholieke Agneskerk verdween bijvoorbeeld in 1741 in zee. 

Een echt bloeiende nederzetting is Egmond aan Zee dan ook niet geworden. Ook de aan de visserij gelieerde bedrijfstakken in Egmond aan Zee hadden nooit een echt bloeiend bestaan. Nettenboeterijen, visrokerijen en taanderijen bleven in het dorp bestaan, maar ook hierin had men last van de dreiging van de zee. 

De Franse overheersing tussen 1795 en 1813 en de voor de Kop van Noord-Holland belangrijke inval van de Engelsen en Russen in 1799 brachten veel armoede en achteruitgang van de industrieën in onder andere Egmond aan Zee.  

In de loop van de 19e eeuw werd er echter wel weer in het dorp gebouwd. Tussen 1833 en 1845 werden ten noorden en zuiden van het dorp op twee duintoppen vuurtorens, ontworpen door J. Valk, gebouwd ter vervanging van vuurbakens. De zuidelijke vuurtoren werd in 1915 gesloopt. De voet van de noordelijke toren werd tussen 1838 en 1840 van een basement voorzien en getransformeerd tot monument voor Jan van Speyck. 

Voor de eigen bevolking werd vanaf de 2e helft van de 19e eeuw tot ongeveer 1920 veel gebouwd. In die tijd werden de huizen aan de Emmastraat en de Julianastraat in het noorden en de Kerkstraat en de Wilhelminastraat in het oosten gebouwd. In het zuiden vormden de duinen een (nog) onoverkomelijke hindernis. 

In de periode tussen 1920 en 1940 was er als gevolg van de crisis een achteruitgang in de bouwactiviteiten. Alleen tussen de Trompstraat en de Prins Hendrikstraat vond een substantiële uitbreiding van de bebouwing plaats. Dit was ook de periode waarin veel vissers naar zuiden trokken, naar IJmuiden. Egmond aan Zee is dan niet langer een vissersdorp. 

Er zijn nog wel restanten te vinden van de visserij in de vorm van vissershuisjes. Deze huisjes hebben een rechthoekig grondplan en bestaan uit één bouwlaag met zadeldak. In de meeste gevallen is het meest karakteristieke element het ontbreken van een voordeur aan de straatzijde. 

Badplaats

Heel voorzichtig begon halverwege de negentiende eeuw het strandtoerisme op te komen. In 1856 bezocht de eerste badgast Egmond aan Zee. In de 20e eeuw zette de ontwikkeling van het toerisme zich voort. Voor Egmond aan Zee bracht de opkomst van het toerisme de belangrijkste veranderingen. In eerste instantie was toerisme en recreatie alleen weggelegd voor de rijke bovenlaag van de bevolking. Zij lieten zomervilla’s bouwen in (onder andere) Egmond aan Zee met zicht op de zee. 

De zeelucht en de zon zouden een heilzame werking hebben op lichaam en geest. Een uitspraak van Jac. P. Thijsse tijdens een algemene vergadering van de Nederlandse Heidemaatschappij in 1925 is voor deze overtuiging tekenend: ”Ons duinlandschap is een lustoord, dat den Nederlander kan geven tevredenheid, gezondheid en zielsverheffing.”

Voor de mensen die naar de kust kwamen, werden ook hotels, pensions en een Kurhaus gebouwd. De laatste lag aan de aangelegde boulevard langs het strand. De toeristen konden Egmond aan Zee onder andere bereiken met de stoomtram, dat in 1904 een station kreeg aan de oostzijde van het dorp aan de Voorstraat.  

Vanwege de gezonde zeelucht werden ook stadskinderen, de zogenaamde bleekneusjes, naar de zee gehaald. In eerste instantie werden de kinderen ondergebracht in al bestaande huizen, maar vanaf 1907 werden speciale koloniehuizen gebouwd. De zeelucht en het zonlicht waren bepalend voor de opbouw van de koloniehuizen. Zo lagen de huizen aan de rand van het dorp en georiënteerd op het zuiden. De huizen hebben langwerpige plattegronden en brede voorgevels die ook met dit doel werden vormgegeven. Een ander kenmerk van deze huizen is de symmetrische opbouw en het samengestelde dak.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft Egmond aan Zee veel te lijden gehad van de Duitse bezetting. De bebouwing aan de zuid- en westzijde van het dorp werd grotendeels verwoest. Na de oorlog nam het toerisme naar Egmond aan Zee toe. Het dorp werd daarmee een toeristische badplaats. Aan de boulevard werden na de Tweede Wereldoorlog appartementengebouwen gebouwd, zoals de Kennedyboulevard en de Sterflat.

In 1907 kreeg de landschapsarchitect L.A. Springer de opdracht om een stedenbouwkundig ontwerp voor Bergen aan Zee te maken. Zijn plan verscheen onder de naam: ‘Ontwerp voor den aanleg van het villapark Bergen aan Zee te Bergen N.H.’ .

Hierin ontwierp hij een villapark gelegen rond een centrale strook grond ten noorden van de Zeeweg en rond het Parnassiapark. Deze centrale strook moest het centrum van het dorp worden, waarvoor de architect H.P. 
Berlage opdracht kreeg om een plan te maken. Berlage ontwierp een compact centrum om een dorpskerk. 

Het ontwerp van Springer voor de villaparken werd in verstrakte vorm uitgevoerd. Dit is nog altijd herkenbaar in de aanleg van het Engelse Park en het Parnassiapark. Het ontwerp van Berlage is nooit uitgevoerd, hoewel er plannen bestonden voor bebouwing naar zijn plan in de jaren na 1930. 

Tot 1940 bestond het dorpscentrum uit het hotel Nassau-Bergen en enige villabebouwing tussen het Engelse Park en de boulevard. Tussen het hotel en het tramstation liep een gebogen straatwand, die nog altijd aanwezig is. De agrarische exploitatie van de duinen bleek niet succesvol te zijn en werd na 1925 geschrapt uit de boekhouding van de nederzetting. In 1939 werd het terrein gebruikt voor het “Taets van Amerongenkamp”, een onderkomen voor in Bergen aan Zee gelegerde Nederlandse militairen. Vanaf het einde van de jaren ‘50 tot het begin van de jaren ‘60 dreef Bob Boersma er een manege.

Daarna werd het terrein aan zijn lot overgelaten. De vlakte – op het eerste gezicht oninteressant en nutteloos – werd samen met aangrenzende Dennepark bestemd voor woningbouw.

De periode na 1940

Ondanks de ontwerpen van Berlage en Springer is er nu weinig planmatigs te ontdekken aan Bergen aan Zee. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is het dorp dan ook grotendeels gesloopt voor de aanleg van de Neue Westwall of Atlantikwall, de Duitse kustverdediging die langs de gehele Westeuropese kustlijn liep. 

Tevens verdween tijdens de oorlogsjaren vrijwel al het naaldhout in het Parnassiapark, rond het Vredeskerkje, tegen het Ulyssesduin en in het Engelsepark. Ondanks de sloop van de panden is het stratenpatroon voor een groot deel nog precies hetzelfde als voor de oorlog. Het huidige wegenpatroon is grofweg een strakgetrokken patroon van de zwierige opzet van Springer. Door het ontbreken van de sierlijke weloverwogen opzet van het plan van Springer, mist het huidige dorp de kwaliteiten van het oorspronkelijke plan. De situering van de beide parken is ook een overblijfsel uit het plan van Springer al is aan het Engelse Park nu niet meer te zien dat het ooit bebost was.

De invloed van Berlage is veel minder terug te vinden in Bergen aan Zee. Er staat nog een door hem ontworpen huisje aan de Kerkstraat, maar zijn stedenbouwkundige plannen hebben in veel mindere mate gestalte gekregen. Veel elementen die het dorp in eerste instantie samenhang gaven, zijn inmiddels verdwenen. De meeste bebouwing in het dorp dateert van na 1945.